Spanje telt ruim 6.000 wilde plantensoorten, en bijna een kwart daarvan groeit nergens anders ter wereld. Botanici brachten na bijna veertig jaar de complete flora in kaart. Het gaat om een van de grootste botanische klussen die Europa ooit zag: het volledig inventariseren van alle vaatplanten van het Iberisch Schiereiland (Spaanse vasteland) en de Balearen. Aan dit project, Flora iberica (Iberische flora), werkten 255 auteurs mee uit 72 instellingen in veertien landen, gecoördineerd vanuit het Real Jardín Botánico de Madrid (Koninklijke Botanische Tuin van Madrid) van onderzoeksraad CSIC.

Het resultaat is indrukwekkend. De teller staat op 6.120 soorten, verdeeld over 1.262 geslachten en 189 families. Daarvan is ongeveer 22 procent endemisch (alleen daar voorkomend), wat betekent dat die planten op geen enkele andere plek op aarde groeien, op het schiereiland, de Balearen en een paar piepkleine eilanden na. De Canarische Eilanden vallen erbuiten, omdat hun plantenwereld totaal anders is.

De Spaanse krant El País tekende het verhaal op uit de mond van Carlos Aedo, de botanicus die het project in de slotfase coördineerde. Hij begon ooit als beursstudent en sloot het af als hoofdcoördinator. “Hiervoor waren twee generaties botanici nodig”, vat hij samen. De grote aanjager was Santiago Castroviejo, oud-directeur van de botanische tuin, die het einde van zijn levenswerk zelf niet meer meemaakte.

Waarom is de Spaanse flora zo uitzonderlijk?

Dat percentage van 22 procent steekt schril af tegen de rest van Europa. In Duitsland tel je de endemische planten op de vingers van één hand, zegt Aedo. De Iberische flora lijkt qua rijkdom op die van Griekenland of Italië en zit net onder Turkije. De verklaring ligt in de ijstijden: die vaagden het plantenleven in Noord-Europa weg onder een dik pak ijs, terwijl het zuiden een toevluchtsoord bleef. Veel Spaanse natuurparken en bossen verkeren intussen in zorgwekkende staat, en ruim 40 procent van het land kampt met achteruitgang en woestijnvorming.

Welke 20 planten groeien alleen in Spanje?

Sommige soorten beslaan een gebied niet groter dan een voetbalveld. Dit zijn twintig planten die je nergens anders ter wereld vindt:

1. Pinguicula nevadensis: vleesetend vetkruid uit de Sierra Nevada
2. Plantago nivalis: de “sneeuwster”, boven de 3.000 meter
3. Viola crassiuscula: het viooltje van de Sierra Nevada
4. Saxifraga nevadensis: steenbreek van de hoogste toppen
5. Ranunculus acetosellifolius: een boterbloem van puinhellingen
6. Arenaria nevadensis: uiterst zeldzaam zandkruid
7. Verbascum nevadense: toorts van de bergweiden
8. Linaria glacialis: vlasbekje uit de gletsjerzone
9. Senecio elodes: kruiskruid van natte borreguiles (vochtige hoogweiden)
10. Potentilla nevadensis: ganzerik van de Sierra Nevada
11. Gadoria falukei: alleen op rotsen in de Sierra de Gádor (Almería)
12. Asparagus macrorrhizus: wilde asperge bij de Mar Menor (Murcia)
13. Pseudomisopates rivas-martinezii: uniek geslacht uit de Sierra de Gredos
14. Castrilanthemum debeauxii: margriet met een eigen geslacht
15. Rothmaleria granatensis: endemisch in de regio Granada
16. Guiraoa arvensis: kruisbloemige van het zuidoosten
17. Gyrocaryum oppositifolium: uiterst schaars en bedreigd
18. Lycocarpus fugax: zeldzame kruisbloemige
19. Naufraga balearica: minuscuul plantje van Mallorca
20. Primula subpyrenaica: sleutelbloem uit de Pyreneeën

De 10 meest bedreigde plantensoorten in Spanje

Hoe ontraadde men zo’n berg namen?

Een groot deel van het werk ging zitten in het juiste naamgeven. Voor de 6.120 soorten moesten de botanici een kluwen van 67.000 benamingen ontwarren. Eén voorbeeld: het woord aulaga (gaspeldoorn) blijkt in de volksmond 25 verschillende planten aan te duiden. Soms doken er totaal nieuwe soorten op, en soms vonden de onderzoekers oude exemplaren uit herbaria niet meer terug in het veld. In totaal staan er 26 uitgestorven soorten op de lijst, al vermoeden de wetenschappers dat het er meer zijn. Een recente brand in Doñana liet pas nog zien hoe kwetsbaar zulke soorten zijn.

Waarom raakt dit ook Nederlanders en Belgen?

Wie in Spanje woont of er wandelt, loopt zonder het te beseffen langs planten die letterlijk uniek zijn voor dat ene stukje aarde. Dat verklaart waarom beheerders veel paden en hellingen in beschermde gebieden afzetten: één misstap kan de enige populatie ter wereld vertrappen. Wil je meer weten over kwetsbare soorten, dan loont het de tien zwaarst bedreigde plantensoorten eens na te lezen. “Je kunt niet beschermen wat je niet kent”, zo klinkt het, en juist daarom telt dit monnikenwerk.