Een Spaanse historicus stelt dat Catalonië nooit een onafhankelijk land was. Het idee zou een politieke mythe zijn, al ziet de Catalaanse beweging dat heel anders.

Wie weleens een 11 september in Barcelona meemaakt, ziet de straten vol met de gele en rode vlaggen van de onafhankelijkheidsbeweging. Het verhaal daarachter, dat Catalonië ooit een vrije natie was die Spanje later inlijfde, leeft sterk. Een Spaanse historicus prikt dat beeld nu door.

Het gaat om een opiniestuk van historicus César Alcalá in het Spaanse nieuwsmedium El Debate, een conservatieve nieuwssite. Hij noemt het idee van een ooit onafhankelijk Catalonië een bulo (broodjeaapverhaal) en baseert zich op middeleeuwse archiefstukken. Zijn stelling: de Catalaanse identiteit ontstond juist bínnen de Spaanse structuren, niet ertegenin. Voor de honderdduizenden Nederlanders en Belgen die in Catalonië wonen of er vakantie vieren, raakt dit debat aan het hart van de regio waar zij verblijven.

Waar komt de band tussen Catalonië en Spanje vandaan?

Volgens Alcalá ligt de oorsprong in de vroege middeleeuwen, in de Marca Hispánica (Spaanse Mark), de grensgraafschappen die het Frankische rijk in de Pyreneeën stichtte. De Catalaanse taal ontstond in datzelfde gebied tussen de achtste en tiende eeuw. Frankische en pauselijke kanselarijen gebruikten toen al de woorden “Spanje” en “Spanjaarden” voor de inwoners van die graafschappen, zegt hij.

Later groeide de Corona de Aragón (Kroon van Aragón) door een huwelijk tussen het koninkrijk Aragón en het graafschap Barcelona. De vorsten noemden zich koning van Aragón én graaf van Barcelona. Ze hielden hun rijk samen in plaats van het op te splitsen. Catalaanse ridders vochten mee in beslissende veldslagen tegen de Moren, zoals bij Las Navas de Tolosa in 1212.

Wat gebeurde er dan in 1714?

Het jaartal 1714 is heilig voor de Catalaanse beweging. Toen viel Barcelona na een lang beleg in de Spaanse Successieoorlog, en de regio verloor haar eigen bestuursinstellingen. Elk jaar herdenken Catalanen dit tijdens La Diada op 11 september.

Alcalá leest die geschiedenis anders. De Generalitat (Catalaanse regering) en de Consell de Cent (Raad van Honderd) van Barcelona vochten volgens hem niet voor afscheiding, maar voor een ander model van Spanje: een koningschap dat de regionale rechten respecteerde, tegenover het centralisme van de Bourbons. De daaropvolgende Decretos de Nueva Planta (Decreten van Nieuwe Indeling) schaften de oude instellingen af, maar openden volgens hem ook de Spaanse markt, wat Catalonië later tot industriële motor maakte.

Hoe zit het met de taal?

Ook de gedachte dat Spanje het Catalaans onderdrukte, nuanceert Alcalá. Tweetaligheid bestaat er volgens hem al sinds de late middeleeuwen. Het Castiliaans won terrein als praktische omgangstaal, naast het Catalaans in het gezin en in het bestuur. Dat de discussie over español of castellano nog altijd gevoelig ligt, laat zien hoe politiek taal in Spanje is. Vandaag de dag spreken juist steeds minder mensen dagelijks Catalaans, vooral door immigratie.

Een onomstreden verhaal?

Helemaal neutraal is het stuk niet. El Debate staat bekend om een uitgesproken Spaans-nationalistische lijn, en historici van Catalaanse zijde wijzen erop dat de graafschappen rond het jaar 988 feitelijk geen trouw meer zwoeren aan de Franse kroon, een moment dat zij als beginpunt van zelfstandigheid zien. De waarheid ligt waarschijnlijk ergens in het midden. Een soevereine natiestaat in de moderne zin was Catalonië nooit, maar perioden van vergaand zelfbestuur kende het wel degelijk.

Het debat is vooral van vandaag. De steun voor afscheiding daalt, want steeds minder Catalanen willen onafhankelijkheid. Geschiedenis blijft in Catalonië een politiek wapen, en wie hier woont of op bezoek komt, doet er goed aan beide verhalen te kennen.