Een nieuwe satellietkaart toont dat vooral kleine Spaanse dorpen massaal overstappen op koud wit LED-licht met veel blauw. Grote steden houden juist langer vast aan warmere verlichting.

Wie ’s nachts vanuit de ruimte naar Spanje kijkt, ziet niet alleen waar mensen wonen. Je ziet ook hoe het land zijn straten, pleinen en gebouwen verlicht, en die kleur verandert razendsnel. Het eerste gekalibreerde kaartmateriaal met hoge resolutie van lichtvervuiling op het Iberisch Schiereiland, gemaakt met data van de Chinese satelliet SDGSAT-1, laat een opvallend patroon zien: juist de Spaanse pueblos (dorpen) kleuren blauw, terwijl grote steden hun warmere gloed behouden.

Het onderzoek komt van het project RALAN-Map EU, met medewerking van de Universiteit Complutense van Madrid. De kaart heeft een resolutie van 40 meter en dekt het hele Iberisch Schiereiland, de Canarische Eilanden, de Balearen en Madeira. Daarmee is het detail veel scherper dan bij eerdere nachtelijke wereldkaarten. Voor Nederlanders en Belgen met een tweede huis op het Spaanse platteland is dat relevant nieuws: precies die rustige, donkere dorpen waar je voor de sterrenhemel naartoe trekt, veranderen nu zelf van kleur.

Bijzonder aan de nieuwe kaart is dat die niet alleen meet hoeveel licht een plaats uitstraalt, maar ook welke kleur dat licht heeft. Sommige gemeenten gebruiken warm, geelachtig licht. Andere kiezen voor kille, blauwachtige LED-verlichting. Volgens berichtgeving van eldiario.es, dat de data koppelde aan meer dan 8.000 Spaanse gemeenten, blijven grote steden weliswaar de grootste lichtbronnen in absolute zin, maar is het vooral het Spaanse platteland dat blauw kleurt.

Waarom kleuren juist kleine dorpen blauw?

Het patroon treft vooral gemeenten met minder dan 5.000 inwoners. Veel daarvan hebben hun oude, oranjeachtige straatverlichting in één keer vervangen door koel wit LED-licht. De reden is simpel: energiebesparing. LED-lampen verbruiken minder stroom en gaan langer mee. Maar diezelfde snelheid van vervanging zorgt ervoor dat juist de dorpen, die vaak in of vlak bij natuurgebieden liggen en vroeger veel donkerder waren, nu opeens een heel ander soort licht uitstralen.

Grote steden lopen achter met deze omschakeling, maar niet omdat ze bewust duurzamer plannen. Het hele verlichtingssysteem van een grote stad vervangen is duur, traag en organisatorisch complex. In een dorp gaat dat sneller en goedkoper, waardoor de omslag daar in één klap zichtbaar wordt.

Wat maakt blauw licht anders dan warm licht?

Blauw licht is overdag onschadelijk; het hoort bij daglicht en helpt zelfs ons bioritme te reguleren. Het probleem ontstaat wanneer het ’s nachts, buiten en in grote hoeveelheden ongecontroleerd wordt ingezet. Kortere golflengtes, zoals blauw licht, verstrooien makkelijker in de atmosfeer. Dat vergroot de gloed boven de horizon en bemoeilijkt sterrenkijken aanzienlijk.

De Europese Commissie wees er in een technisch rapport van het Joint Research Centre al op dat lichtvervuiling niet alleen om de hoeveelheid licht draait, maar ook om de kleurtemperatuur en het aandeel blauw licht, juist vanwege de ecologische gevolgen. Dierenbeschermingsorganisatie DarkSky International waarschuwt dat wit licht met veel blauw kan leiden tot meer verblinding, verstoorde nachtvisie en veranderd gedrag bij dieren, vooral bij nachtdieren en trekvogels. Zulke verstoringen spelen ook mee bij de miljoenen trekvogels die Spanje jaarlijks als tussenstop kiezen: felle, koude verlichting desoriënteert vogels die ’s nachts vliegen.

Is minder energieverbruik ook minder lichtvervuiling?

Niet automatisch. LED-verlichting levert wel degelijk energiebesparing op, maar die winst verdwijnt soms doordat gemeenten juist meer lampen plaatsen, de intensiteit verhogen of voor koudere kleurtemperaturen kiezen, omdat het simpelweg goedkoper is. Dat heet het rebound-effect: omdat verlichten minder kost, wordt er meer verlicht. Het resultaat is minder stroomverbruik per lamp, maar niet per se minder lichtvervuiling in totaal.

Er zijn wel gemeenten die de andere kant op bewegen. Zo experimenteert men in het Verenigd Koninkrijk en Denemarken al met rode straatverlichting, die dieren minder verstoort en minder invloed heeft op de aanmaak van melatonine bij mensen. In Spanje kijkt men voorzichtig naar deze rode straatverlichting als mogelijke volgende stap, al lopen de praktijktests nog.

Wat betekent dit voor sterrenkijkers in Spanje?

Voor liefhebbers van de nachtelijke hemel is dit geen bijzaak. Regio’s die juist inzetten op astroturismo (sterrentoerisme), zoals de nieuwe uitkijkpunten in de Sobrarbe-streek in de Pyreneeën, profiteren juist van het behoud van donkere luchten. Met de aankomende zonsverduistering van 12 augustus zoeken nog meer reizigers naar donkere plekken met heldere sterrenhemels in Spanje, en die aantrekkingskracht staat op gespannen voet met de blauwe verlichtingsgolf op het platteland.

De onderzoekers benadrukken dat de kaart vooral bedoeld is als hulpmiddel voor gemeenten, provincies en natuurbeschermers om betere keuzes te maken. Denk aan warmere LED-kleuren, lagere lichtsterkte waar dat kan, geen verlichting die rechtstreeks omhoog schijnt en het uitschakelen van sierverlichting buiten de spitsuren. Het gaat er niet om dat Spanje fel verlicht is, dat wisten we al. Het nieuwe inzicht is dat juist de plekken die we associëren met duisternis en sterrenhemel, langzaam van kleur veranderen.