De Camino de Santiago trekt recordaantallen wandelaars, maar in Santiago de Compostela meet de gemeente inmiddels geluidsniveaus van 115 decibel, vergelijkbaar met een ambulancesirene. Een nieuwe documentaire van Arte.TV laat zien hoe de eeuwenoude pelgrimsroute verandert in een massa-attractie.

De productie Turismo de masas en el Camino volgt pelgrims, bewoners en een 84-jarige hospitalero langs de route naar Santiago de Compostela. De documentaire toont wat velen al langer voelen: het historische pad van stilte en bezinning is uitgegroeid tot een van de drukste wandelroutes van Europa. In 2023 bereikten bijna een half miljoen mensen de stad met een Compostela (het officiële bewijs van voltooiing), drie keer zoveel als twintig jaar geleden.

Voor Nederlanders en Belgen die de Camino op hun lijstje hebben staan, betekent dit vooral dat de laatste etappes richting Santiago inmiddels tot de drukste wandelpaden van het continent behoren, met wachttijden bij albergues en volle straten in de binnenstad.

Waarom is juist Sarria het breekpunt?

De drukte concentreert zich niet gelijkmatig over de route, maar knalt naar boven vanaf het stadje Sarria, exact 114 kilometer van de kathedraal. Dat is de minimale afstand om de Compostela te bemachtigen, en dus het startpunt van duizenden wandelaars die alleen het laatste stuk lopen. “Vas esquivando gente, buscando sitio para subir… es claustrofóbico” (je wijkt de hele tijd uit, zoekt een plekje om verder te lopen, het is claustrofobisch), zegt de Canadese Aisha Ross in de documentaire, na drie weken lopen vanuit Zuid-Frankrijk.

Volgens de regisseur van de documentaire ronden veel pelgrims tegenwoordig alleen de laatste vijf etappes af. Anderen sturen hun bagage per koerier vooruit en boeken hotels, waardoor de tocht meer op een georganiseerde vakantie lijkt dan op een voettocht van boetedoening. Het Camino-fenomeen is niet nieuw voor lezers van SpanjeVandaag: eerder schreven we al dat het toerisme in Spanje de laagste waardering in vier jaar kreeg, mede door precies dit soort overvolle bestemmingen.

Hoe hard raakt de drukte de bewoners van Santiago?

In de oude binnenstad van Compostela, rond de Rúa de San Pedro en de kathedraal, is de spanning inmiddels voelbaar. Bewoonster en kunstenares Beatriz Asorey vertelt dat groepen van 300 tot 500 mensen om zeven uur ’s ochtends zingend en schreeuwend door de straten trekken. “Vivimos en la entrada del Camino y muchas veces los grupos paran delante de nuestra casa” (we wonen bij de ingang van de Camino en groepen stoppen vaak voor ons huis), zegt ze. Soms lopen toeristen zelfs onbedoeld privéwoningen binnen, in de veronderstelling dat ze bij een bezienswaardigheid staan.

De gemeente heeft dit met eigen metingen bevestigd: op het plein Obradoiro, direct voor de kathedraal, werden pieken van 115 decibel gemeten, hetzelfde volume als een loeiende ambulancesirene. De actiegroep Compostela Resiste verzamelt al langer beeldmateriaal van de overlast en pleit voor een evenwichtiger toerismebeleid. Dat de stad daarvoor letterlijk decibelmeters nodig heeft, zegt veel over hoever de situatie is doorgeschoten.

Deze onvrede staat niet op zichzelf. Ook elders in Spanje lopen bewoners tegen de grenzen van het toerisme aan, zo bleek eerder uit ons overzicht van Spaanse bestemmingen die dreigen te bezwijken onder massatoerisme.

Verandert de motivatie van de pelgrim mee?

Waar de Camino ooit draaide om religieuze boetedoening, is de tocht voor veel wandelaars een vorm van sociale wellness geworden. Ook wandelaars die de volledige, lange route afleggen ontsnappen niet aan deze cultuurverschuiving: etentjes met wijn en pasta vervangen het eenvoudige avondmaal in de albergue, en de stempel in het pelgrimspaspoort fungeert steeds meer als bewijs van een prestatie voor sociale media dan als spiritueel aandenken.

Wie zelf wil wandelen zonder in de drukte van de hoofdroute te belanden, kan overigens ook kiezen voor alternatieven zoals de minder bekende fietspelgrimtocht ‘Ruta del Holandés’, die juist bekendstaat om zijn rust.

Wat betekent dit voor de traditionele gastvrijheid onderweg?

Buiten de drukste etappes, in Villafranca del Bierzo, houdt de 84-jarige hospitalero Jesús Jato een andere traditie levend. In zijn albergue Ave Fénix biedt hij al decennia onderdak aan wie zonder geld of reservering aankomt. Hij staat nog altijd om vijf uur ’s ochtends op om een gezamenlijke paella te koken. Zijn collega, kunstenares en voormalig pelgrim Irene García, verwoordt de zorg treffend: “El Camino es un rito de paso, un camino interior. Ahora está convirtiéndose en un producto de bienestar. Se está perdiendo la gracia y la esencia” (de Camino is een overgangsrite, een innerlijke weg. Nu wordt het een wellnessproduct. De gracia, de genade of essentie, gaat verloren).

Voor wandelaars die de spirituele kant van de route willen begrijpen, is ook de geschiedenis achter het bekendste symbool van de tocht de moeite waard: lees waarom de sint-jakobsschelp hét symbool is van de Camino.

Is er nog ruimte voor evenwicht?

De documentaire eindigt zonder pasklare oplossing, maar met een duidelijke waarschuwing: zonder regulering van de toeristenstroom en bescherming van de oorspronkelijke betekenis van de route, dreigt precies datgene te verdwijnen wat de Camino uniek maakte. Twee jonge inwoners van Compostela vatten het nuchter samen in de documentaire: prachtig om de aankomst van de pelgrims te zien, maar wonen in de oude binnenstad is inmiddels ondenkbaar. Rust vinden ze er niet meer.

Toch wijzen eerdere reportages van SpanjeVandaag erop dat de werkelijkheid genuanceerder is dan soms wordt geschetst: toeristen blijven ondanks de protesten welkom in Spanje, en het gaat de meeste bewoners niet om afkeer van bezoekers, maar om een roep om beter beleid.