Spanje kende door de eeuwen heen slechts vier vrouwen die als reina propietaria (koningin op eigen recht) regeerden. Met prinses Leonor op weg naar de troon herleeft de vraag: wie waren haar voorgangsters en wat deden ze met hun macht?

Vier soevereine vrouwen bestegen de troon in een wereld die mannen als de norm beschouwde. Ze deden het in tijden van burgeroorlogen, religieuze strijd en dynastieke crisissen. Krant La Tribuna de Albacete zette hun verhalen opnieuw in de schijnwerpers, nu prinses Leonor zich zichtbaar voorbereidt op het koningschap. Een terugblik op vier vrouwen die meer dan een naam in de geschiedenisboeken zijn.

In de middeleeuwse rijken die later Spanje zouden vormen, golden sterk uiteenlopende regels. In Castilië mocht een vrouw de troon erven als er geen mannelijke erfgenaam was. In Aragón en Navarra gold dat formeel ook, maar in de praktijk moest een man het heft overnemen. Geen van die vrouwen had het gemakkelijk.

Urraca I: eerste echte koningin

De eerste was Urraca I van León en Castilië, die regeerde van 1109 tot 1126. Zij wordt beschouwd als de eerste vrouw in de Iberische geschiedenis die werkelijk als vorst regeerde; niet als gemalin, niet als regentes, maar als reina in de volle betekenis van het woord. Toen haar tweede echtgenoot, Alfonso el Batallador, meende via het huwelijk koning te worden, liet ze hem duidelijk weten wie het voor het zeggen had. Specialisten stellen dat geen vrouw uit haar tijd zoveel politieke macht en visie combineerde. Ze leidde haar troepen, verloor veldslagen, stond op en veroverde verloren steden terug. Haar dood, omstreden, mogelijk in het kraambed, deed niets af aan haar nalatenschap.

Berenguela: koningin voor een maand,

Berenguela van Castilië besteeg in 1217 de troon na de dood van haar broer, maar droeg die binnen een maand over aan haar zoon Fernando III. Kort maar niet onbelangrijk: met die overdracht verenigde ze León en Castilië definitief onder één kroon. Ze begreep de politieke situatie beter dan wie ook en koos bewust voor stabiliteit boven macht. Haar invloed op het Iberisch Schiereiland was daarmee groter dan haar korte regeerperiode doet vermoeden.

Dan is er Petronela van Aragón, die van 1157 tot 1164 nominaal koningin was, maar in de praktijk regeerde haar man, graaf Ramón Berenguer IV van Barcelona. Ze was de drager van koninklijk bloed, hij de bestuurder. Toch was het haar erfopvolging die de Kroon van Aragón deed ontstaan, een politieke constructie die Spanje mede heeft gevormd. Ook zij deed afstand: bij de dood van haar man droeg ze alle rechten over aan haar zoon Alfonso. Vrouwen die regeerden, maar ook vrouwen die op het juiste moment loslieten.

Isabel de Católica: de spil van alles

Geen van de vier koninginnen op eigen recht liet een diepere indruk na dan Isabel I van Castilië, bijgenaamd La Católica. Ze regeerde van 1474 tot 1504 en combineerde als enige van de vier vorstinnen het formele gezag met de volledige uitoefening van macht, inclusief rechtspraak, iets wat Urraca destijds niet had kunnen afdwingen. Ze won de successieoorlog van Juana la Beltraneja, herenigde Spanje via haar huwelijk met Fernando van Aragón, financierde de eerste reis van Columbus en dreef de Reconquista tot zijn voltooiing.

Isabel II en de chaos van de negentiende eeuw

De laatste van de vier was Isabel II, die in 1833 koningin werd na de dood van haar vader Fernando VII. Hij had kort voor zijn dood de zogenoemde Pragmatieke Sanctie ingevoerd, waarmee hij de Ley Sálica, die vrouwen van de troonopvolging uitsloot, afschafte. Dat kostte Spanje decennialang bloedvergieten: haar oom Carlos weigerde de troonsafstand te aanvaarden, wat leidde tot de Carlistische oorlogen. Isabel II probeerde Spanje te moderniseren via liberale hervormingen, maar haar bewind eindigde in 1868 met haar afzetting en ballingschap. Een turbulente regeerperiode die de Spaanse negentiende eeuw tekende.

En dan is er Leonor

Nu staat prinses Leonor in de startblokken. Ze wordt de vijfde vrouw die Spanje op eigen recht regeert, en voor het eerst in de moderne democratie. SpanjeVandaag schreef al eerder over hoe Leonor zich voorbereidt op die rol — van militaire opleiding tot haar studiekeuze Politieke Wetenschappen aan de Universidad Carlos III in Madrid. Ze is de eerste vrouwelijke monarch in de huidige democratische monarchie, een feit dat mede mogelijk werd door een grondwetswijziging die de voorkeur voor zonen boven dochters afschafte.

Wat betekent dit voor Spanje’s zelfbeeld?

De hernieuwde aandacht voor deze vier reinas propietarias past in een bredere discussie over vrouwen en leiderschap in Spanje. Het feit dat de Spaanse monarchie al in de middeleeuwen vrouwen op de troon kende, geeft het land een bijzondere historische positie. Voor Nederlanders en Belgen die in Spanje wonen of er regelmatig verblijven, is dat geen ver-van-hun-bed-show: het Spaanse koningshuis viert dit jaar vijftig jaar parlementaire monarchie en de vraag wie na Felipe VI de troon bestijgt is actueler dan ooit.

De vier voorgangsters van Leonor regeerden in uitzonderlijk moeilijke omstandigheden. Geen van hen kon terugvallen op een uitgestippeld protocol of een goed geoliede staatsmachine. Ze improviseerden, overleefden en lieten een stempel achter. Of Leonor ooit in hun voetsporen zal treden, hangt af van de tijd en de omstandigheden, maar de historische basis waarop ze bouwt, is indrukwekkend stevig.