De abanico (waaier) is in Spanje al eeuwenlang het simpelste wapen tegen de hitte. Met één polsbeweging maak je verkoeling, overal en zonder stopcontact.

Zodra de thermometer in Spanje stijgt en je geen airco, ventilator of schaduw in de buurt hebt, grijpen miljoenen Spanjaarden naar hetzelfde hulpmiddel. De abanico is klein, kleurrijk en altijd bij de hand. Vooral vrouwen gebruiken de waaier, maar je ziet steeds vaker mannen en jongeren met zo’n opvouwbaar exemplaar in hun tas of broekzak.

Het idee is even oud als eenvoudig. Je richt de waaier op je gezicht, beweegt hem heen en weer en maakt zo een verkoelende luchtstroom. Dat klinkt onbeduidend, maar tijdens een Spaanse zomer met hittegolven en tropennachten scheelt elke graad. Voor Nederlanders en Belgen die in de zuidelijke regio’s op vakantie gaan of er wonen, is een waaier voor een paar euro vaak handiger dan een logge handventilator op batterijen.

Hoe werkt zo’n waaier eigenlijk?

Een waaier bestaat uit losse latjes die aan één kant vastzitten. De andere kant houd je bijeen met textiel of papier dat geen lucht doorlaat. Zwaai je het geheel voor je gezicht, dan duw je de warme lucht weg en voel je meteen verkoeling.

Er zijn twee hoofdvormen. De vaste variant, de abanico fijo (vaste waaier), is een stok met een halfronde bovenkant van flexibel materiaal. In het dagelijks leven zie je echter vooral de abanico plegable (inklapbare waaier). Die past in elke tas en klap je met een snelle beweging open. Wie het ritme eenmaal in de vingers heeft, koelt zich af zonder er nog bij na te denken.

Waarom is de waaier méér dan een verkoeling?

In Spanje hoort de waaier net zo bij de cultuur als de tradities en feesten die het land kleur geven. Eeuwenlang gebruikten dames de abanico om zich subtiel af te koelen onder hun strakke korsetten en lagen rokken. Maar de waaier deed meer. Vrouwen toonden er discreet hun welvaart mee en gaven er stille boodschappen mee door, een soort geheime taal van openen, sluiten en wuiven.

Die rol als modeaccessoire leeft volop. Tijdens de Feria de Abril in Sevilla horen waaier en flamenco (flamenco) onlosmakelijk bij elkaar. De waaier kleurt mee met de jurk, en juist rond zulke feesten zoeken vrouwen naar de juiste combinatie. Niet voor niets ontstond er in Sevilla zelfs een initiatief om flamencojurken te ruilen, zodat de bijbehorende accessoires opnieuw schitteren. Wie het verschil tussen een flamencojurk en een sevillanajurk kent, weet dat ook de waaier per gelegenheid verschilt.

Komt de waaier oorspronkelijk uit Spanje?

Veel mensen denken van wel, maar dat klopt niet. Waaiers bestaan al duizenden jaren. De oudste vondsten komen uit Egypte, India en China. Pas rond de vierde eeuw voor Christus doken de eerste exemplaren op in Europa, en wel in het oude Griekenland. Via de kruistochten belandde de waaier uiteindelijk in Spanje.

De opvouwbare variant brak hier pas in de 17e eeuw door, vooral in hooggeplaatste kringen. Wat begon als praktisch hulpmiddel tegen hitte en vliegen, groeide in de 18e eeuw uit tot een statussymbool. Gespecialiseerde kunstenaars beschilderden de waaiers met de hand en maakten er kostbare kunstwerkjes van.

Waar koop je een goede abanico?

In vrijwel elke Spaanse stad vind je waaiers, van toeristenwinkeltjes tot warenhuizen. De prijzen lopen uiteen van een paar euro voor een vrolijk plastic exemplaar tot tientallen euro’s voor een handgeschilderd houten model. Loop je deze zomer door Andalusië, let dan eens op hoeveel mensen er één in hun hand hebben. Het is een klein gebaar dat het Spaanse straatbeeld al eeuwen bepaalt.