Ontdek de ziel van Spanje bij SpanjeLogie. Wij duiken in de psychologie achter de Spaanse cultuur, het expatleven en de mediterrane levensstijl. Begrijp de Spanjaard en jouw eigen ervaring in Spanje beter.

Het gebeurde op een doordeweekse avond in november. Ik stond op mijn balkon, het was nog altijd zestien graden, de geraniums bloeiden alsof ze nooit van seizoenen hadden gehoord. En toch, midden in dat plaatje dat de meeste mensen zich als vakantiefoto zouden inlijsten, voelde ik iets wat ik jaren niet had verwacht. Een steek. Een verlangen naar een grijze zaterdagmiddag met regen tegen het raam, een bakje friet bij de kraam op de hoek, de stem van een nieuwslezer die ik al twintig jaar ken. Heimwee laat zich niet plannen en al helemaal niet uitleggen aan iemand die nog in de euforie van het verhuizen zit.

Waarom mis je juist de dingen die je vroeger irriteerden?

Wat de meeste mensen niet vertellen voordat je vertrekt, is dat heimwee zelden gaat over de dingen die je bewust koesterde. Niemand heeft ooit heimwee naar de file op de ringweg. En toch, vraag het rustig na aan wie hier al jaren woont, en je hoort verhalen over gemis naar de sombere kroeg op de hoek, het licht van de fiets die tegen de regen inbeukt, zelfs naar het geklaag van collega’s over het weer. Psychologen noemen dit selectieve nostalgie. Het brein filtert het ongemak eruit en bewaart alleen de warmte, de herkenning, het gevoel erbij te horen zonder dat je ervoor hoeft na te denken. Diezelfde vervorming zag je terug in de honeymoonfase, toen je hier net was aangekomen, zoals ook beschreven in het artikel over de cultuurshock die na de eerste maanden toeslaat. Alleen werkt het mechanisme nu in omgekeerde richting, gericht op het land dat je hebt achtergelaten in plaats van het land waar je net bent aangekomen.

Is heimwee een teken dat je de verkeerde keuze hebt gemaakt?

Nee, en dat is misschien wel de belangrijkste geruststelling die ik iemand kan geven die hier worstelt met dat gevoel. Heimwee is geen oordeel over je beslissing. Het is een bijproduct van gehechtheid, en gehechtheid is precies wat een mens gezond en stabiel houdt. Wie nooit heimwee voelt, heeft waarschijnlijk nooit echt geworteld gezeten in de plek die hij verliet. Het probleem ontstaat pas wanneer heimwee zich vermengt met eenzaamheid, met het besef dat het vakantiegevoel allang is weggeëbd en dat de dagelijkse realiteit hier nu gewoon je leven is, met alle sleur en administratieve rompslomp van dien. Dan wordt heimwee minder een warme herinnering en meer een symptoom van iets dat structureler aandacht verdient.

Waarom voelt het sociale leven hier soms zo anders, juist als je mist?

Een van de dingen die Nederlandse en Belgische expats het meest onderschatten, is hoeveel van hun oude sociale leven bestond uit toevallige, terloopse contacten. De collega bij de koffieautomaat, de buurman die je groet tijdens het uitlaten van de hond, de vaste klant bij de bakker. In Spanje moet je die losse contacten vaak actief opnieuw opbouwen, en dat kost tijd. Het Spaanse sociale leven heeft een geheel eigen ritme, met urenlange terrassessies en een andere relatie tot de publieke ruimte, waar je pas na een tijdje echt bij aansluit. Tot die tijd mis je misschien niet Nederland of België zelf, maar de moeiteloosheid van erbij horen. En dat is een subtiel maar wezenlijk verschil.

Hoe verhoudt heimwee zich tot de Spaanse familiecultuur?

Iets wat het gemis soms scherper maakt, is de manier waarop Spanjaarden zelf met familie omgaan. Zondagse lunches die uren duren, drie generaties aan één tafel, ouderen die vanzelfsprekend deel uitmaken van elk sociaal moment. Voor wie zijn eigen familie duizenden kilometers verderop heeft, kan dat beeld confronterend zijn. Je ziet wat je zelf mist, uitvergroot op het terras naast je. Tegelijk is het ook een aanwijzing voor wat je zelf kunt opbouwen. Niets houdt je tegen om die intensiteit, dat ritueel van samenzijn, ook in je eigen kring te introduceren, ook al bestaat die kring hier voorlopig uit vrienden in plaats van bloedverwanten.

Wat helpt echt tegen heimwee, en wat juist niet?

Het klassieke advies, veel bellen met thuis, is een tweesnijdend zwaard. Het houdt de band levend, maar het kan het gemis ook voeden als elk gesprek eindigt met het gevoel dat je iets mist. Wat vaak beter werkt, is het rituele karakter van je oude leven vervangen door nieuwe rituelen hier, in plaats van te wachten tot heimwee vanzelf verdwijnt. Neem de traagheid van de ochtend, die door velen aanvankelijk als mañana-cultuur wordt afgedaan als luiheid, en maak er je eigen gewoonte van. Of leer de directheid en het volume van de Spanjaard te lezen als betrokkenheid in plaats van conflict, zodat het minder vreemd aanvoelt en meer vertrouwd. Heimwee verdwijnt zelden door verzet. Het verzacht wanneer je iets nieuws opbouwt dat net zo vertrouwd wordt als wat je achterliet.

Ergens tussen die twee werelden in ontstaat een derde identiteit, niet helemaal Nederlander of Belg meer, nog niet helemaal Spanjaard, maar iemand die leerde leven met een voet in beide landen. Vraag jezelf eens af: wanneer je heimwee voelt, mis je Nederland of België zelf, of mis je vooral de versie van jezelf die je daar was?