Tussen donderdag en vrijdag zwommen 50.000 tot 60.000 mensen de grens bij Ceuta over, aangewakkerd door een verkeerd begrepen rechterlijke uitspraak die op WhatsApp en TikTok veranderde in de belofte dat zwemmers niet teruggestuurd konden worden. Minstens 67 mensen kwamen om.

Wie de beelden van afgelopen donderdag en vrijdag zag, dacht al snel aan een georganiseerde actie. Tienduizenden mensen die tegelijk de espigón (havendam) van het strand Tarajal naderen, is geen toeval, zo leek het. Toch wijst alles erop dat er geen leider, geen staat en geen complot achter zat. De aanjager was een telefoon in de hand van tienduizenden jonge Marokkanen.

Ceuta, de Spaanse stad aan de Noord-Afrikaanse kust tegenover Gibraltar, telt normaal zo’n 84.000 inwoners. In minder dan 24 uur kwamen er tussen de 50.000 en 60.000 mensen bij, omgerekend zo’n 70 procent van de bevolking. Premier Pedro Sánchez reisde meteen naar de stad, sprak van een aanval op de territoriale integriteit van Spanje en kondigde de inzet van het leger aan. Volgens SpanjeVandaag koos Defensie ervoor om La Legión, patrouilleschepen en duikteams naar de grens bij Tarajal te sturen om de situatie onder controle te krijgen.

Volgens nieuwsmedium Infobae, in een opiniestuk van Martín Varsavsky, begon alles bij een uitspraak van het Tribunal Supremo (Hooggerechtshof) van 8 juli. De rechters bepaalden dat mensen die via zee aankomen niet zomaar op straat teruggestuurd mogen worden, maar eerst een formele procedure moeten doorlopen. Op sociale media werd die juridische nuance vervormd tot iets heel anders: Spanje zou de grens hebben geopend en wie zwemmend binnenkwam, zou onaantastbaar zijn.

Hoe verspreidde het gerucht zich zo snel?

De boodschap ging rond via WhatsApp, TikTok, Instagram en Telegram. Er circuleerden kaarten met een zwemroute vanaf Castillejos, op Facebook doken neopreenpakken te koop op voor de oversteek, en de eerste video’s van jongeren die feestend het strand bereikten, deden de rest. Verschillende tieners van zestien en zeventien jaar vertelden achteraf dat ze het via sociale media hadden gehoord en er vijf uur voor hadden gezwommen.

Dat patroon is niet nieuw. In 2019 meldden meer dan twee miljoen mensen zich op Facebook aan voor een fictieve bestorming van Area 51, waarvan er uiteindelijk enkele duizenden echt naar de woestijn van Nevada afreisden. In 2012 leidde een verkeerd ingestelde verjaardagsuitnodiging op Facebook tot duizenden jongeren in het Nederlandse dorp Haren. Steeds dezelfde opbouw: een simpel bericht, een geloofwaardige belofte, video’s van de eersten die het “lukt” en dan een lawine. Bij Ceuta ging het om een belofte die vroeg om de zee in te gaan.

Wat gebeurde er met de mensen die aankwamen?

De meesten verdronken toen ze ’s nachts, gekleed, probeerden de havendam van Tarajal te omzwemmen en vastraakten tussen de golven en de rotsen. Anderen kwamen om bij de massale pogingen om over de hekken te klimmen. Het dodental staat inmiddels op minstens 57, met zoekacties die nog doorgaan.

Wat opvalt in de beelden: er ontbreken Marokkaanse vlaggen en shirts van het nationale elftal, terwijl juist wel jongeren te zien zijn met het shirt van Messi. Wie een gebied wil heroveren, draagt een vlag. Wie op zoek is naar een betere toekomst, draagt het shirt van zijn idool. Ook het tempo van de terugkeer wijst niet op een gecoördineerde actie: binnen een dag keerden tienduizenden mensen alweer terug naar Marokko, nadat bleek dat de belofte vals was en hen alleen kou, honger en een leger opwachtte. Zoals SpanjeVandaag eerder al meldde, spraken Spanje en Marokko al een spoedakkoord af om de terugkeer van illegaal binnengekomen migranten te versnellen, nog voordat de crisis deze omvang bereikte.

Welke rol speelt Marokko in dit verhaal?

Volgens Infobae verdient Marokko sowieso kritische aandacht. Een land dat op een gewone dag vijf zwemmers met neopreenpak onderschept en op een andere dag 60.000 mensen laat passeren, voert ook door stil te blijven een vorm van beleid. In 2021 versoepelde Marokko de grenscontroles al eens tijdens een diplomatiek conflict met Madrid, en ook deze keer reageerde de Marokkaanse gendarmería (grenspolitie) traag. Spanje steunt met circa 340 miljoen euro publiek geld de ontziltingsinstallatie van Casablanca en onderhoudt andere samenwerkingslijnen met Rabat, wat de vraag oproept of die steun voortaan aan concrete resultaten aan de grens gekoppeld moet worden. Bewijs voor actieve staatsorganisatie van de crisis is er vooralsnog niet.

De conclusie van het stuk is ongemakkelijk: een viraal fenomeen is in zekere zin moeilijker te bestrijden dan een politieke aanval. Met een staat kun je onderhandelen, akkoorden sluiten en voorwaarden stellen. Tegen een gerucht dat 60.000 mensen de zee in stuurt, helpen alleen twee dingen: echte capaciteit aan de grens en officiële weerleggingen die net zo hard viraal gaan als het gerucht zelf.