We komen er als Nederlander of Belg in Spanje allemaal mee in aanraking: de etenstijden. De Spanjaarden eten gemiddeld bijna drie uur later dan de rest van Europa. De een went eraan, de ander vindt het verschrikkelijk. Maar waarom gaat men in Spanje pas zo laat aan tafel? Heeft dat met die beruchte dictator te maken, met een verkeerde tijdzone of met de bekende gespleten werkdag? We leggen het in dit artikel uit.

Stel je voor: het is tien uur ’s avonds. In Nederland en België is de keuken al lang opgeruimd, de kinderen liggen in bed en de meeste mensen zitten misschien nog even op de bank voor een serie. In Spanje begint dan net het avondeten. Restaurants lopen vol, families schuiven aan, en de avond is nog lang niet voorbij. Wie dit als nieuwkomer in Spanje meemaakt, knijpt zich even in de arm. Toch heeft dit late ritme een heel concrete verklaring, en die begint bij een politieke beslissing van ruim tachtig jaar geleden.

Franco heeft de klok verzet

De oorsprong van de afwijkende tijdzone in Spanje is rechtstreeks verbonden met de positie van dictator Francisco Franco tijdens de Tweede Wereldoorlog. Geografisch gezien zou Spanje de tijdzone van Portugal en het Verenigd Koninkrijk moeten volgen (GMT). Maar in 1940 zette Franco de klokken een uur vooruit om zich aan te sluiten bij Duitsland: een beslissing die nooit werd teruggedraaid.

De tijdzone werd op 16 maart 1940 om 23:00 uur gewijzigd van Greenwich-tijd naar Midden-Europese tijd. Het werd in 1942 permanent gemaakt om in lijn te zijn met het door nazi-Duitsland bezette Europa. Landen als Frankrijk, België en Nederland deden hetzelfde en hielden die verschuiving na de oorlog — maar voor Spanje had dat extra grote gevolgen, omdat het land geografisch gewoon op de verkeerde tijdzone staat.

Veel experts wijzen op dit verschil tussen de positie van de zon en de klok als de voornaamste reden waarom Spanjaarden later eten dan de rest van Europa. In de zomer staat de zon in Madrid om 22:00 uur nog relatief hoog aan de hemel. Het lichaam ervaart het gewoon niet als avond.

De gespleten werkdag houdt alles laat

Maar de tijdzone alleen verklaart het niet volledig. Spanje kent van oudsher een jornada partida of een gespleten werkdag, waarbij mensen lunchen tussen 14:00 en 15:00 en dineren tussen 21:00 en 22:00 uur, wat de hele werkdag naar achteren verschuift.

De gespleten werkdag is het meest voorkomende werkpatroon in Spanje. Die wordt opgesplitst in twee delen met een pauze van ongeveer een uur in het midden, die vaak wordt gebruikt om te eten of te rusten. Het commerciële uurrooster in Spanje loopt daarbij van 10:00 tot 21:00 uur.

Wie tot acht uur ’s avonds werkt, heeft logischerwijs pas daarna honger. Daar komt bij dat Spanje voor het grootste deel van het jaar later schemert dan andere Europese landen, waardoor het dagelijks leven zich aanpast aan een later tijdschema. De lange middagpauze, met een stevige comida (middagmaal) als hoofdmaaltijd van de dag, zorgt er bovendien voor dat niemand vroeg op de avond al echt trek heeft.

Een land met twee pieken in eten

Spanje en Portugal zijn de landen die het laatst dineren in Europa, tussen 21:00 en 22:30 uur. De rest van Europa eet gemiddeld rond 20:00 uur, met uitschieters vroeger bij de Scandinavische landen.

Het afwijkende ritme is goed zichtbaar in de televisiewereld. Het nieuws begint in Spanje op alle grote zenders om 21:00 uur, waarna de prime time (het populairste kijkmoment) pas daarna van start gaat. Dit nieuwtje volgt op de verwachting dat mensen dan net klaar zijn met werken en thuiskomen om te eten. In Spanje loopt de prime time van 22:00 tot 01:00 uur ’s nachts, een vol uur later dan in de meeste andere landen.

Het is ook een sociale keuze

Dineren in Spanje is niet louter een noodzaak, maar een sociale en culturele beleving. Restaurants, bars en terrasjes komen pas vanaf 21:00 uur echt tot leven, en de gesprekken gaan lang door na het eten.

De late avondmaaltijd is in de zomer ook een kwestie van klimaat: de hoge temperaturen overdag nodigen uit om activiteiten uit te stellen tot het afkoelt. In het binnenland van Spanje, waar het in juli en augustus makkelijk 38 graden haalt, is een diner van 21:00 uur gewoon prettiger dan een van 18:00 uur.

Wat betekent dit voor Nederlanders en Belgen?

Voor Nederlanders en Belgen die zich in Spanje vestigen of hier regelmatig verblijven, vraagt dit aanpassing. Wie om zes uur ’s avonds een restaurant binnenstapt, vindt de stoelen vaak nog op de tafels. De meeste Spaanse keukens beginnen pas echt te draaien vanaf half negen. Nederlanders die hier wonen, merken ook dat de sociale omgeving volledig op dit ritme is afgestemd. Kinderprogramma’s op televisie eindigen later, verjaardagsfeestjes starten later, en buurtvergaderingen beginnen op tijdstippen waarop menig Nederlander al in zijn pyjama zit.

Als Spanje ooit zou overstappen naar een permanent winteruur, een idee dat al jaren op Europees niveau wordt besproken, zou dat het einde kunnen betekenen van de late Spaanse etenstijden. Families zouden dan eerder kunnen eten, rond 18:00 of 18:30 uur, in lijn met de rest van Europa. Maar zover is het nog lang niet. En eerlijk gezegd: veel Spanjaarden willen dat ook helemaal niet.

En wat vind jij? Ben jij al gewend aan het levensritme in Spanje, en dan met name de maaltijdtijden? Persoonlijk moet ik zeggen dat ik geen fan ben van het avondeten vanaf 21 uur ’s avonds, en ik probeer dan ook altijd voor die tijd te eten. Maar met het levensritme van de mensen om je heen is dat lastiger als je uit eten wilt. Daarnaast ben ik wel helemaal gewend aan de uitgebreide en warme middagmaaltijd. In mijn ogen is dat gezonder dan een maaltijd in de avond, maar ik ben geen wetenschapper natuurlijk.