De hoefijzerslang heeft zich in twintig jaar tijd over meer dan 90 procent van Ibiza verspreid en bedreigt nu de lagartija pitiusa, de bekende hagedis van Ibiza en Formentera. Onderzoekers van het Centro de Investigación Ecológica y Aplicaciones Forestales (CREAF) stellen dat de slang zelfs naar kleine eilandjes zwemt en daar plaatselijke hagedissenpopulaties uitroeit. Dat meldt de Spaanse krant Diario de Ibiza, op basis van onderzoek dat ook CREAF publiceerde.

De hoefijzerslang, in het Spaans culebra de herradura en wetenschappelijk Hemorrhois hippocrepis, kwam volgens onderzoekers vermoedelijk verborgen tussen geïmporteerde olijfbomen van het Spaanse vasteland naar Ibiza. De soort hoort daar niet thuis en vond op het eiland nauwelijks natuurlijke vijanden.

Voor Nederlanders en Belgen met een huis, tuin of finca op Ibiza laat dit zien hoe groot het risico van plantenimport kan zijn. Een boom of struik lijkt onschuldig, maar kan dieren of eitjes meenemen die het lokale ecosysteem verstoren.

Dat past in een bredere discussie over kwetsbare gebieden op het eiland, waar ook een kampeerautobezitter een boete van 40.000 euro riskeerde voor parkeren in beschermd natuurgebied op Ibiza.

Lagartija pitiusa verdwijnt waar de slang verschijnt

De lagartija pitiusa (Podarcis pityusensis) leeft alleen op Ibiza, Formentera en omliggende eilandjes. De hagedis heeft een grote culturele waarde: je ziet haar op souvenirs, in logo’s en in het straatbeeld van de Pitiusen.

Volgens CREAF heeft de hagedis de afgelopen twintig jaar een sterke terugval doorgemaakt. In gebieden waar de hoefijzerslang zich vestigt, verdwijnt de hagedis vaak binnen enkele jaren. De slang jaagt actief op de dieren, die evolutionair niet op zo’n roofdier voorbereid zijn.

Waarom dit meer is dan verlies van een symbool

De hagedis vervult meerdere functies in de natuur van Ibiza en Formentera. Ze eet insecten, verspreidt zaden en helpt bij de bestuiving van planten. Als de soort verdwijnt, verandert dus niet alleen het uiterlijk van de eilandnatuur, maar ook de werking van het ecosysteem.

Voor inwoners en tweedehuiseigenaren kan dat op termijn gevolgen hebben voor tuinen, landbouwgrond en natuurlijke plaagbestrijding. Minder hagedissen betekent mogelijk meer insecten en minder verspreiding van bepaalde inheemse planten.

Tegelijk laat Ibiza op andere plekken zien hoe herstel mogelijk blijft, zoals bij het spookcomplex bij Cala d’en Serra dat na 50 jaar moet verdwijnen om het landschap terug te geven aan de natuur.

Slangen zwemmen naar de eilandjes rond Ibiza

Onderzoekers dachten lange tijd dat de zee de kleine eilandjes rond Ibiza beschermde. Nieuw onderzoek laat iets anders zien: de hoefijzerslang kan in open zee zwemmen en zo eilandjes bereiken waar afzonderlijke hagedissenpopulaties leven.

Dat baart biologen zorgen, omdat veel eilandjes eigen kleurvarianten van de lagartija pitiusa hebben. Sommige populaties leven nergens anders. Als de slang daar binnenkomt, kan een kleine groep slangen binnen enkele maanden een hele populatie uitroeien.

Tien eilandjes verloren hun hagedissen al

Onderzoekers hebben volgens de gepubliceerde gegevens al plaatselijke uitsterving vastgesteld op tien eilandjes, waaronder Santa Eulària en s’Ora. Op Santa Eulària plaatste het onderzoeksteam twaalf vallen en ving het tussen 2023 en 2025 tientallen slangen. In 2016 telden onderzoekers daar nog 72 hagedissen; in 2023 zagen zij er nog drie en in 2025 geen enkele meer.

Voor bootbezitters, vissers en bewoners betekent dit dat meldingen van slangen op eilandjes serieus genomen moeten worden. Ook onbedoeld transport via boten, materialen of planten kan de verspreiding versnellen.

Formentera loopt ook risico

De hoefijzerslang is inmiddels ook op Formentera waargenomen. Daar leeft eveneens een eigen variant van de lagartija pitiusa. Omdat Formentera kleiner is dan Ibiza, kan een snelle groei van de slangenpopulatie daar in korte tijd veel schade veroorzaken.

Voor Nederlanders en Belgen die Formentera bezoeken of daar wonen, geldt dezelfde waarschuwing: verplaats geen planten, stenen, hout of materialen zonder controle van het ene gebied naar het andere. Lokale natuurorganisaties en autoriteiten vragen bewoners bovendien om waarnemingen van slangen te melden.

De kwetsbaarheid van beschermde zones kwam ook naar voren bij de boete voor de Katy Perry-videoclip in een beschermd natuurgebied op Formentera.

Noodplan met Zoo van Barcelona

CREAF werkt samen met het Govern de les Illes Balears en de Zoo de Barcelona aan een noodprogramma. Onderzoekers vangen hagedissen uit kwetsbare gebieden en brengen ze naar een fokprogramma buiten hun leefgebied. Zo willen zij genetisch materiaal veiligstellen voordat sommige populaties verdwijnen.

Dat programma richt zich vooral op hagedissen van eilandjes waar de slang al dichtbij komt. De aanpak lijkt op een biologische reddingsoperatie: zoveel mogelijk variatie behouden voordat de natuur op locatie verder achteruitgaat.

Wat bewoners en bezoekers praktisch kunnen doen

• Meld slangen bij de lokale milieudiensten of natuurorganisaties.
• Verplaats geen planten, olijfbomen, houtstapels of stenen zonder controle.
• Laat hagedissen met rust en neem ze nooit mee.
• Controleer tuinen, finca’s en opslagplaatsen op schuilplekken voor slangen.
• Volg aanwijzingen van het Govern balear, COFIB en lokale milieuagenten.

Aantal gevangen slangen neemt toe, maar uitroeiing blijft lastig

De Balearen zetten al jaren vallen in om invasieve slangen te bestrijden. Volgens recente cijfers steeg het aantal gevangen slangen op de Pitiusen in 2025 tot meer dan 4.400 exemplaren. Alleen op Ibiza ging het om meer dan 3.600 vangsten.

Toch wijzen onderzoekers erop dat volledige verwijdering zeer moeilijk blijft zodra een soort zich over bijna een heel eiland heeft verspreid. Daarom draait de aanpak nu om controle, bescherming van kwetsbare zones en het veiligstellen van hagedissenpopulaties.

Grotere gevolgen voor de eilandnatuur

De hoefijzerslang eet niet alleen hagedissen. Onderzoekers noemen ook kleine zoogdieren, vogels, vleermuizen en spitsmuizen als mogelijke prooien. Daardoor kan de invasie bredere gevolgen krijgen voor de voedselketen op Ibiza en Formentera.

Voor bewoners met een tuin of terrein betekent dit dat natuurbeheer geen ver-van-je-bedkwestie is. De manier waarop mensen planten invoeren, terreinen onderhouden en meldingen doorgeven, bepaalt mede hoe snel de slang zich verder verspreidt.

Ook bezoekers spelen daarin een rol, zeker nu Nederlanders en Belgen tijdens de paasweek minder vaak naar Ibiza vlogen, maar het eiland voor veel reizigers aantrekkelijk blijft. Wie buiten het hoogseizoen komt, kan bovendien bewust kiezen voor rustiger gebieden, zoals beschreven in de beste plaatsen om te overwinteren op Ibiza voor liefhebbers van kust, wandelingen en natuur.