Met het bezoek van paus León XIV aan Spanje (6–12 juni 2026) zwelt de kritiek aan: atheïstenorganisaties en laïcistische groepen verwijten de Spaanse overheid dat ze een religieus evenement behandelt als een staatsbezoek en daarmee de grondwettelijk vastgelegde scheiding van kerk en staat schendt.

Het pausbezoek staat op het punt van beginnen, maar niet iedereen kijkt ernaar uit. Atheïsten, laïcisten, vakbonden en onafhankelijkheidsbewegingen bundelen hun krachten in de campagne ‘Jo no t’espero’, Catalaans voor ‘Ik wacht niet op jou’, om hun ongenoegen luid en duidelijk te maken. Op 9 juni, dezelfde avond dat de paus zijn agenda in Barcelona opent in het Olympisch Stadion van Montjuïc, staat een protestbijeenkomst gepland op de Passeig del Born.

Het initiatief komt van drie organisaties: Ateos de Cataluña (Atheïsten van Catalonië), Europa Laica en de Fundació Ferrer i Guàrdia. Zij publiceerden een manifest dat breed wordt gedeeld op digitale fora. Daarin stellen zij dat het bezoek van paus León XIV (van 6 tot 12 juni door Madrid, Barcelona en de Canarische Eilanden) door de Spaanse instellingen wordt behandeld als een staatsbezoek, inclusief de inzet van publieke middelen. Dat, zo luidt de kritiek, ondermijnt de institutionele neutraliteit en staat haaks op de aconfesionalidad (scheiding van kerk en staat) die de Spaanse grondwet van 1978 voorschrijft.

Wat staat er precies in het manifest?

De organisaties trekken breed van leer. Ze hekelen de akkoorden tussen de Spaanse staat en de Heilige Stoel, die dateren uit de transitieperiode na Franco en volgens hen nog altijd de democratie beknotten. Concreet noemen ze de publieke financiering van de kerk, de aanwezigheid van religie in het staatsonderwijs en fiscale en patrimoniale voordelen die ze als onrechtvaardig beschouwen.

Het manifest gaat verder: de kerk zou burgerrechten schenden door zich te keren tegen abortus en euthanasie, en zou zich niet volledig hebben aangesloten bij de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Ook beschuldigen de ondertekenaars de kerk ervan haar schuld aan de geschiedenis niet te hebben erkend, met name haar rol bij de staatsgreep van Franco in 1936 en haar medeplichtigheid tijdens de dictatuur. Misbruikschandalen, een patriarchale structuur en de positie van vrouwen in de kerk passeren eveneens de revue.

Europa Laica gaat nog een stap verder en typeert de Heilige Stoel als een ‘absolutistische theocratie die fundamentele rechten schendt, met name van vrouwen, lhbti+-personen en kinderen’. De organisatie eist dat volksvertegenwoordigers en bestuurders bij hun aanwezigheid op religieuze ceremonies niet optreden in hun officiële hoedanigheid, en dat publieke media pluralisme waarborgen en geen voorkeursbehandeling geven aan de kerk.

Hoe reageert de politiek?

Premier Pedro Sánchez heeft aangegeven niet aan de katholieke ceremoniedelen van het bezoek deel te nemen, maar wél de mis in de Sagrada Família te zullen bijwonen, een onderscheid dat door critici als halfslachtig wordt gezien. In Madrid leidde de verwijdering van bomen en lantaarnpalen voor het podium voor de paus tot ophef in de gemeenteraad.

Voor wie in Spanje woont of er regelmatig komt, is deze discussie herkenbaar. In Nederland en België is religie grotendeels uit het openbare bestuur verdwenen, maar in Spanje raakt de kerk nog altijd aan onderwijs, zorg, feestdagen en lokale tradities. Dat maakt de vraag wie wat betaalt, en wie bij welke ceremonie aanschuift, politiek gevoelig. Over hoe het officiële programma van het pausbezoek er precies uitziet, schreven we eerder al uitgebreid.

Is dit debat nieuw in Spanje?

Nee. De campagne ‘Jo no t’espero’ heeft dezelfde naam als de protestbeweging die in 2010 de straten van Barcelona op de been bracht tegen het bezoek van paus Benedictus XVI. Het debat over de verhouding tussen kerk en staat in Spanje sluimert al decennia. Dat de katholieke kerk in Spanje de afgelopen tien jaar 140 kerken verloor en het percentage zelfbenoemde katholieken terugliep van 98 naar 55 procent, laat zien dat de secularisering stevig doorzet — maar dat maakt de institutionele positie van de kerk er niet minder omstreden op.

Intussen heeft paus León XIV wel degelijk persoonlijke banden met Spanje. Zijn moeder had Spaanse roots en als voormalig prior-generaal van de Augustijnen bezocht hij het land meerdere keren. In Barcelona staat ook het bezoek aan de Sagrada Família centraal, het monument van Gaudí dat stap voor stap het heiligverklaringsproces doorloopt. Dat de paus uitgerekend op 9 juni Barcelona binnenkomt — de dag dat ook de protestmars plaatsvindt — belooft een gespannen sfeer in de Catalaanse hoofdstad.