Voordat de Romeinen in 218 v.Chr. voet aan wal zetten, klonken op het Iberisch schiereiland (het huidige Spanje en Portugal) talen als het Iberisch, Keltiberisch en Tartessisch. Alleen het Baskisch overleefde tot vandaag.

Wie nu door Spanje reist, hoort Spaans, Catalaans, Galicisch of Baskisch. Tweeduizend jaar geleden was het beeld totaal anders. Het schiereiland vormde een lappendeken van volkeren die ieder hun eigen taal spraken, van de Middellandse Zeekust tot de bergen in het noorden. De Romeinen brachten daar verandering in toen zij vanaf 218 v.Chr. begonnen met de verovering van wat zij Hispania (Spanje) noemden.

Het ging om een handvol talen die taalkundigen in twee groepen verdelen. Aan de ene kant stonden talen zonder enige verwant elders in Europa, zoals het Iberisch en het Tartessisch. Aan de andere kant klonken de Keltische talen, die wél familie waren van het Keltisch uit Gallië en de Britse eilanden. Het Iberisch schiereiland dankt zijn naam trouwens aan de rivier de Ebro, en niet aan het Iberische volk.

Welke talen spraken de Iberiërs aan de kust?

Langs de oostkust, grofweg van Catalonië tot Andalusië, woonden de Iberiërs. Zij spraken het Iberisch, een taal die men kon opschrijven, maar die niemand vandaag de dag begrijpt. De Iberiërs gebruikten een eigen schrift, deels overgenomen van de Feniciërs en Grieken die handel dreven aan de kust. Onderzoekers kunnen de tekens uitspreken, maar de betekenis van de woorden blijft een raadsel, want het Iberisch lijkt op geen enkele andere bekende taal.

Die Feniciërs en Grieken brachten zelf ook hun talen mee. De Feniciërs stichtten steden als Cádiz en Málaga, de Grieken vestigden zich onder meer in Empúries aan de Catalaanse kust. Hun handelsposten maakten van de Spaanse kust al vroeg een ontmoetingsplaats van talen.

Hoeveel dagen duurde de reis van Nederland of België naar Spanje in het Romeinse Rijk?

Wat was het Tartessisch, de oudste schrijftaal van West-Europa?

In het zuidwesten, rond het huidige Andalusië en het zuiden van Portugal, lag het rijk van Tartessos. Deze beschaving werd rijk van haar zilver en koper, en liet de oudste geschreven teksten van West-Europa na. Die inscripties op stenen stèles dateren van ruim 2500 jaar geleden. Net als bij het Iberisch lezen geleerden de tekens wel, maar over de taal zelf bestaat tot op heden discussie. Sommige onderzoekers vermoeden een Keltische oorsprong, anderen houden het op een geïsoleerde taal.

Spraken de bewoners van Midden-Spanje Keltisch?

In het binnenland en het noordwesten lag een heel andere taalwereld. Daar woonden Keltische volkeren die verwant waren aan de Kelten van Noord-Europa. De bekendste taal is het Keltiberisch, gesproken op de hoogvlakte rond Soria en Zaragoza. Van die taal bleven vrij veel teksten bewaard, waaronder de beroemde bronzen platen van Botorrita.

Verder naar het westen, in het huidige Portugal en west-Spanje, sprak men het Lusitaans. Die taal was ook Indo-Europees, maar de plek binnen de Keltische familie houdt taalkundigen nog altijd bezig. In Galicië en het noordwesten klonken weer andere Keltische dialecten.

Waarom overleefde alleen het Baskisch?

Toen de Romeinen het schiereiland inlijfden, verdrongen zij stap voor stap de oude talen. Iedereen ging Latijn spreken, en uit dat Latijn groeiden later de Romaanse talen zoals het Castiliaans, Galicisch en Catalaans. Eén taal ontsnapte aan die ondergang: het Baskisch.

Het Baskisch, of Euskera (Baskisch) zoals de Basken het zelf noemen, stamt af van het Aquitaans dat men in de westelijke Pyreneeën sprak. Het is de laatste levende taal uit het Spanje van vóór de Romeinen, en nog steeds zonder bekende verwant. Wie tegenwoordig door het Baskenland rijdt en de naam van een stad als Bilbao op een bord ziet, kijkt naar een stukje taalgeschiedenis van duizenden jaren oud. Voor Nederlandse en Belgische bezoekers is dat een bijzonder detail: het Baskisch is vandaag nog een officiële taal in Spanje, en Madrid pleit zelfs voor erkenning van het Baskisch als officiële taal binnen de Europese Unie.