In de Spaanse horeca is gratis kraanwater een recht, de doggybag verplicht en het diner begint laat. Nederland en België kennen heel andere tafelregels.

De gewoonten aan tafel lopen flink uiteen tussen Spanje, Nederland en België. Wie als Nederlander of Belg in Spanje woont of er op vakantie gaat, loopt geregeld tegen verrassingen aan: een gesloten keuken om zeven uur ’s avonds, een onverwachte toeslag op de rekening, een ober die geen kraanwater wil brengen, of juist een bakje dat zomaar wordt aangeboden voor de restjes.

Spanje legde de afgelopen jaren steeds meer vast in wetten. Sinds april 2022 geldt gratis kraanwater als recht, sinds 2025 moeten restaurants restjes gratis meegeven, en over het roken op terrassen praat de politiek al jaren. In Nederland en België blijft veel een kwestie van fatsoen en gewoonte. Hieronder de belangrijkste verschillen op een rij.

Hoe laat ga je eigenlijk aan tafel?

Het grootste verschil merk je nog voordat je iets bestelt: de klok. Spanjaarden lunchen uitgebreid rond twee tot drie uur, vaak met een menú del día (dagmenu) van voor- en hoofdgerecht, dessert, brood en een drankje voor een vaste prijs. Het diner begint zelden voor halfnegen, en in de zomer schuift dat makkelijk op naar tien uur. De siësta (middagrust) na de warme lunch hoort daar nog altijd bij. Spaanse artsen kennen die gewoonte nu zelfs een medische waarde toe vanwege het effect op hart en stofwisseling.

In Nederland en België staat het warme avondeten meestal rond zes of zeven uur op tafel. Wie in Spanje om die tijd aanschuift, vindt de keuken dikwijls nog dicht, behalve in toeristische zones en grote steden als Madrid en Barcelona. Het advies voor de bezoeker: plan je diner later dan je gewend bent, en reken op een rustige, lange maaltijd.

Mag je nog roken op het terras?

In Spanje steken miljoenen mensen nog dagelijks een sigaret op, en op horecaterrassen mag dat gewoon. Binnen geldt al sinds 2011 een streng rookverbod. De regering bereidt nu wel strengere maatregelen voor en discussieert al jaren over een verbod op roken op terrassen, inclusief vapes en bushokjes.

In Nederland is de horeca binnen rookvrij sinds 2008, maar op een open terras mag je nog roken. België verbiedt roken binnen eveneens en houdt het terras voorlopig vrij, al worden de regels jaarlijks strenger. Voor de Nederlandse of Belgische bezoeker betekent dit: in Spanje hangt op een vol terras vaker rook dan thuis.

Krijg je gratis water op tafel?

Hier zit een opvallend verschil. In Spanje is sinds april 2022 vastgelegd dat ieder die iets bestelt recht heeft op gratis agua del grifo (kraanwater). Het staat in artikel 18.3 van de afvalwet en geldt ook voor toeristen en expats. Kortom, gratis kraanwater is een recht en geen gunst.

In Nederland en België bestaat zo’n verplichting niet. Daar hangt het van de goede wil van de zaak af, en vaak duwt de bediening juist flessenwater jouw kant op. Vraag in Spanje dus expliciet om kraanwater, anders krijg je soms toch een flesje voor de rekening.

Hoe zit het met de fooi?

Fooi geven is in alle drie de landen vrijwillig. In Spanje is vijf tot tien procent bij goede service gebruikelijk, of je rondt het bedrag af. De Spaanse horecavereniging Hostelería de España benadrukt dat het een vrijwillig gebaar blijft. Toch experimenteren sommige zaken met een vaste fooi op de bon. In Málaga ontstond ophef toen een klant een automatische fooi van 3,50 euro per persoon op de rekening ontdekte. Volgens consumentenorganisatie FACUA mag zoiets alleen als de klant er vooraf duidelijk over wordt geïnformeerd.

Opmerking Remco: Ik ben net terug uit Schotland en daar staat gewoon 10 tot 12,5 procent servicekosten standaard op de rekening. Je kunt dat weigeren, maar dat staat dan weer raar. In sommige horecagelegenheden kun je zelf een bedrag of percentage kiezen voor de fooi.

Nederland en België hangen er ongeveer hetzelfde in: de bediening zit in de prijs, en een afronding of vijf tot tien procent geldt als gul. Amerikaanse toestanden, waarbij de pinautomaat dwingend een percentage voorstelt, blijven in de Lage Landen zeldzaam.

Mag je restjes meenemen in een doggy bag?

In Spanje hoef je het niet eens te vragen. Sinds april 2025 schrijft de Ley de Desperdicio Alimentario (wet tegen voedselverspilling) voor dat restaurants gratis een bakje meegeven voor restjes. Wie weigert, riskeert fikse boetes, en de verplichte doggybag hoort nu bij de service.

In Nederland en België bestaat die plicht niet, en er heerst nog wat schaamte om ernaar te vragen. Dat verandert langzaam, maar in Spanje neem je die overgebleven paella zonder enige gêne mee naar huis.

Wat mag een restaurant extra rekenen?

Brood, cubierto (couvert) en bestek zorgen voor de meeste verwarring. De Spaanse consumentenorganisatie OCU (Organización de Consumidores y Usuarios) legt uit wat een restaurant wel en niet extra mag afrekenen: alle toeslagen moeten vooraf op de kaart staan. In Catalonië en Andalusië is geld vragen voor bestek of het couvert zelfs verboden. Een terrastoeslag mag, mits duidelijk vermeld.

Op sociale media gaan vreemde toeslagen geregeld viraal. Zo betaalde een gast op Ibiza twaalf euro voor een haakje om haar tas aan tafel te hangen, en in een andere bar verscheen een extra bedrag voor een kinderwagen aan tafel op de bon. Het nieuwsmedium 20minutos zocht uit dat zulke kosten juridisch mogen, op voorwaarde dat de zaak ze van tevoren aankondigt. In België krijg je het couvert of brood vaker apart op de rekening dan in Nederland.

Hoe weet je waar je aan toe bent?

De rode draad in al die Spaanse regels is transparantie: een toeslag mag, een onduidelijke bon niet. Toen een groep toeristen in Cantabrië een rekening zonder details kreeg, dienden zij meteen een klacht in. Voor Nederlanders en Belgen is dat een geruststelling: je hebt het recht om vooraf te weten wat alles kost, net als thuis. Kijk dus even goed naar de menukaart en de bordjes bij de ingang, dan blijft de enige verrassing aan tafel een lekkere.