Wetenschappers waarschuwen dat vrij rondlopende katten in Spanje hebben bijgedragen aan het uitsterven van minstens 63 diersoorten wereldwijd. Ook honden vormen een risico, maar de wetgeving en publieke opinie behandelen beide huisdieren compleet anders.

Iedereen kent het beeld van een straatkat die zich lui in de zon uitrekt bij een Spaans terras. Onschuldig, denk je dan al snel. Maar volgens een nieuwe studie in het wetenschappelijke tijdschrift European Journal of Wildlife Research is dat beeld misleidend. De onderzoekers brachten in kaart hoe huiskatten en honden de biodiversiteit onder druk zetten, en concluderen dat vooral katten een probleem vormen dat structureel wordt onderschat.

Het onderzoek is geleid door Carlos Javier Durá Alemañ van het Instituto de Estudios Sociales Avanzados (Instituut voor Geavanceerde Sociale Studies, IESA-CSIC), samen met wetenschappers van de Universiteit van Tilburg, de Universidad Miguel Hernández in Elche en de Universidad de Alicante. Zij pleiten ervoor om katten die vrij rondzwerven onder te brengen in afgesloten recintos (omheinde terreinen) of opvangcentra, en ze alleen nog aangelijnd naar buiten te laten. Dat meldt het Spaanse nieuwsmedium Infobae, dat als eerste over het onderzoek schreef.

Hoeveel schade richten katten en honden aan?

De cijfers uit het onderzoek zijn stevig. Katten hebben wereldwijd bijgedragen aan de uitsterving van minstens 63 diersoorten en vormen een bedreiging voor 367 bedreigde gewervelde dieren op de Rode Lijst van de Internationale Unie voor het Behoud van de Natuur (UICN). Bij honden liggen die aantallen lager: 11 uitstervingen en 188 bedreigde soorten. Toch zijn ook zij geen onschuldige wandelaars, zeker niet op plekken waar ze los kunnen rennen tussen kwetsbare dieren.

Vooral op eilanden is de impact groot. Daar heeft de lokale fauna zich vaak ontwikkeld zonder natuurlijke roofdieren, waardoor de introductie van katten of honden meteen hard aankomt op de populaties. Iets vergelijkbaars zag je eerder al bij de invasieve slang die de hagedis van Ibiza bedreigt, waar een dier zonder natuurlijke vijanden binnen enkele jaren complete lokale populaties kan wegvagen.

Een concreet voorbeeld komt van het Canarische eiland Gran Canaria. Daar leven naar schatting 50.000 katten met een eigenaar, waarvan zo’n 17 procent regelmatig prooien mee naar huis neemt. Dat cijfer laat volgens de onderzoekers zien dat zelfs goed verzorgde huiskatten, zodra ze buiten kunnen jagen, een reëel probleem vormen voor inheemse gewervelde dieren.

Waarom mogen katten wel loslopen en honden niet?

Hier wordt het interessant voor wie in Spanje woont. Voor honden gelden in de meeste Spaanse gemeenten en beschermde natuurgebieden strikte regels: aangelijnd, onder toezicht, punt uit. Voor katten bestaat zo’n verplichting in de praktijk vrijwel nergens. De onderzoekers wijten dat aan een hardnekkig cultureel beeld, het idee dat katten nuttig zijn omdat ze knaagdieren op afstand houden, en de aanname dat een kat pas gelukkig is met vrije toegang tot buiten.

Daarbij komt dat colonias felinas (kattenkolonies) op veel plekken gewoon worden getolereerd, soms zelfs actief ondersteund door buurtbewoners die de dieren voeren. Bij loslopende honden ligt dat compleet anders: die worden sneller als onveilig of hinderlijk ervaren. Diezelfde vrije-uitloopgewoonte van katten kwam onlangs nog naar voren in een dorp bij Toledo, waar een Iberische lynx meerdere zwerfkatten doodde en bewoners hun dieren noodgedwongen binnenhielden.

Ook op gezondheidsvlak is de situatie ingewikkelder dan gedacht. Een onderzoek van de University of British Columbia, gepubliceerd in PLOS Pathogens, toont aan dat huiskatten met onbewaakte buitentoegang net zoveel risico lopen op besmettelijke ziektes als echte zwerfkatten. Sommige van die ziekteverwekkers kunnen ook mensen infecteren.

Zijn katten officieel een invasieve soort?

Nee, en dat is opvallend. Volgens hoogleraar Miguel Ángel Gómez-Serrano van de Universidad de Valencia, die eerder publiceerde in Biological Conservation, voldoen verwilderde katten aan alle criteria om als invasieve soort te worden aangemerkt. Toch weigeren autoriteiten die stap tot nu toe te zetten. De Europese Unie heeft het wettelijke kader om het probleem aan te pakken, maar volgens Gómez-Serrano ontbreekt vooral de politieke wil.

Dat wringt met het feit dat internationale en Europese regelgeving helemaal geen juridisch onderscheid rechtvaardigt tussen honden en katten. Lidstaten, waaronder Spanje, hanteren in de praktijk toch strengere regels voor honden. Wie zich afvraagt hoe groot het probleem van loslopende en achtergelaten dieren in Spanje precies is: eerder bleek al dat meer dan 292.000 honden en katten jaarlijks worden achtergelaten, vaak met januari als treurig hoogtepunt na de feestdagen. Veel van die dieren belanden uiteindelijk zelf in het wild, waar ze zich voortplanten en zo weer bijdragen aan het probleem.

Wat betekent dit voor Nederlanders en Belgen met een kat in Spanje?

Wie met een kat naar Spanje emigreert of er een dier adopteert, doet er dus goed aan zich niet blind te staren op het romantische beeld van de vrij rondzwervende dorpskat. Voor wie in de buurt van natuurgebieden of op de Balearen of Canarische Eilanden woont, waar de inheemse fauna extra kwetsbaar is, adviseren de onderzoekers om katten binnen te houden of in een afgesloten tuin te laten. Dat is niet alleen beter voor vogels, hagedissen en kleine zoogdieren, maar ook voor de kat zelf, die dan minder risico loopt op verkeersongelukken, gevechten of besmettelijke ziektes.

Hoe kan het probleem wel worden aangepakt?

De onderzoekers benadrukken dat massale bestrijding geen optie is. “De ethische sleutel ligt in het besef dat katten slachtoffer zijn van menselijke onverantwoordelijkheid,” schrijven ze. Hun voorstel: het juridisch kader voor katten minstens zo streng maken als dat voor honden, met herhuisvesting van vrij rondlopende dieren in veilige opvangcentra, zodat populaties in natuurgebieden en steden geleidelijk afnemen zonder dat er dieren worden gedood. Daarnaast pleiten zij voor meer voorlichting over verantwoord huisdierbezit en de mogelijke gevolgen voor de biodiversiteit.

Dat sluit aan bij een bredere trend in het Spaanse natuurbeleid, waarbij wetenschappers steeds vaker waarschuwen dat goedbedoelde ingrepen niet automatisch werken zonder de onderliggende oorzaken aan te pakken, zoals ook bleek uit recent onderzoek naar het uitzetten van bedreigde dieren in Spanje.