Spaanse steden openen deze zomer massaal refugios climáticos (klimaatschuilplaatsen): gratis gekoelde ruimtes tegen de extreme hitte. Ook Nederland en België zetten de eerste stappen.

Terwijl de eerste echte officiële hittegolf van het seizoen Spanje teistert, schakelen tientallen gemeenten over op crisismodus. Van Baskenland tot Andalusië wijzen ayuntamientos (gemeentehuizen) bestaande gebouwen aan als koele toevluchtsoorden voor wie thuis de warmte niet ontvlucht.

De situatie is ernstig. Juni 2026 is een hete maand in Spanje, en het warme weer heeft al honderden mensen, vooral ouderen, het leven gekost. Het idee van een refugio climático is eenvoudig: een openbare ruimte die gratis, dichtbij en toegankelijk is, met een temperatuur van ongeveer 26 tot 27 graden, drinkwater en zitplekken. Bibliotheken, buurtcentra, musea en sporthallen zijn hier heel geschikt voor.

Wat is een refugio climático precies?

Het gaat zelden om nieuwbouw. Steden labelen ruimtes die er al staan en stellen ze tijdens hete dagen open, vaak met ruimere openingstijden. Volgens de criteria die ook milieuorganisatie Greenpeace hanteert, moet zo’n plek gratis zijn, toegankelijk voor mensen met een beperking, en zo dichtbij dat niemand zijn eigen buurt hoeft te verlaten. Juist in versteende wijken, waar asfalt en beton de warmte vasthouden, telt elke minuut loopafstand.

Het Spaanse publieke nieuwsmedium RTVE wijdde er onlangs een reportage aan. Barcelona loopt voorop: de stad telt deze zomer ruim 500 van zulke plekken, waarvan driekwart binnen ligt. Bijna iedere inwoner heeft er een op minder dan tien minuten lopen. De stad combineert dat met 75 nieuwe schaduwplekken op straat, bedoeld voor kwetsbare groepen zoals kleine kinderen en 65-plussers.

Welke steden doen er allemaal mee?

De lijst groeit per week. Zaragoza opende meer dan zestig gekoelde gemeentelijke gebouwen en wijst inwoners op de bijna zevenhonderd openbare drinkwaterfonteinen. Valladolid richtte een netwerk in toen het kwik tot 41 graden steeg, met centros cívicos (buurtcentra) als kern. Jerez de la Frontera ging van start met vijftig publieke en private locaties.

Toch loopt lang niet heel Spanje voorop. Slechts zestien van de 52 provinciehoofdsteden beschikken over zo’n systeem. Dat gat wil de centrale regering dichten met een landelijk netwerk, waarbij rijksgebouwen opengaan voor het publiek en geld vrijkomt voor de kwetsbaarste wijken. De aankondiging viel binnen een breder klimaatpact, zoals ook het Spaanse medium Infobae meldde.

Wat betekent dit voor Nederlanders en Belgen in het warme Spanje?

Wie in Spanje woont of er de zomer doorbrengt, merkt het verschil. Een gesloten terras of stilgelegde bouw hoort er steeds vaker bij, en de hittecodes geel, oranje en rood bepalen wie buiten mag werken. Zoek je een refugio, dan staan ze meestal op de gemeentewebsite of een interactieve kaart. Voor wie de verschillen tussen hittegolf, tropennacht en calima wil begrijpen, helpt het de waarschuwingen serieus te nemen.

En in Nederland en België?

Ook thuis is dit geen ver-van-mijn-bedshow meer. Amsterdam opende deze maand voor het eerst koelteplekken: twaalf locaties, vooral in Nieuw-West en Zuidoost, waar mensen gratis terechtkunnen voor schaduw, water en een zitplek. Een supermarkt, theater, bibliotheek of zelfs een moskee doet mee. Wethouder Alexander Scholtes vatte de gedachte samen: verkoeling mag niet afhangen van je inkomen of je woning. Het Nationaal Hitteplan van het RIVM verwijst inwoners bij code geel al naar koele openbare plekken.

België kent sinds 2005 een nationaal ozon- en hitteplan, in Vlaanderen uitgewerkt als het Warmteactieplan. Steden als Gent en Kortrijk hebben een eigen hitte- of hittenoodplan klaarliggen, en het platform Warme Dagen helpt gemeenten met het inrichten van koelteplekken. De urgentie groeit: in Vlaanderen kwam er in de jaren zeventig eens in de vijf jaar een hittegolf voor, nu vrijwel elk jaar.

De parallel met Spanje is helder. Net als de Spaanse steden die hun ouderen extra beschermen, richten Nederlandse en Belgische gemeenten zich op wie het kwetsbaarst is. Het zuiden van Europa loopt voorop, omdat de nood er groter is, maar het noorden volgt sneller dan menigeen een paar jaar geleden had gedacht. Wie deze zomer nog twijfelt of zo’n koele ruimte iets voor hem is, kan alvast kijken naar de Spaanse praktijk, waar de winkelcentra zich allang tot hitteschuilplaats ontpopten.