Hitte doodt steeds meer Spaanse ouderen: het aantal hittedoden onder 65-plussers steeg met 85 procent. Een nieuwe gids van HelpAge eist directe preventie in plaats van losse adviezen.

De sterfte door hoge temperaturen onder mensen ouder dan 65 jaar nam met 85 procent toe tussen de periodes 2000-2004 en 2017-2021. Alleen al in de zomer van 2022 telde Spanje volgens een studie in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Medicine ruim 11.300 hittegerelateerde sterfgevallen, een van de hoogste cijfers van heel Europa. De waarschuwing komt op een moment dat juni 2026 al warmer uitvalt dan normaal en het land afstevent op een hete zomer.

De Fundación HelpAge International España (stichting HelpAge International Spanje) presenteerde deze donderdag in Madrid een praktische gids (in het Spaans) voor overheden en zorgcentra. Het document, gefinancierd door het Imserso (het Spaanse instituut voor ouderen en sociale diensten), roept op om niet langer te volstaan met algemene adviezen, maar over te gaan tot directe preventie. De cijfers onderbouwen die urgentie: het bewakingssysteem MoMo van het Instituto de Salud Carlos III (gezondheidsinstituut Carlos III) registreerde tussen 2000 en 2022 meer dan 47.000 oversterfgevallen door hitte.

“Hittegolven doden”, zei epidemioloog en oud-WHO-bestuurder Daniel López Acuña tijdens de presentatie, zo bericht 65ymás, de Spaanse nieuwswebsite voor 65-plussers. Volgens hem onderschat men de sterfgevallen stelselmatig. Veel doden komen niet in de statistieken als “hitteberoerte”, maar als de fatale verergering van bestaande hart-, long- of nieraandoeningen.

Waarom lopen Spaanse ouderen zoveel risico?

López Acuña spreekt van een drievoudig risico dat samenkomt: klimaatverandering, vergrijzing en gebrekkige stedenbouw. De komende decennia is drie op de tien Spanjaarden ouder dan 65 jaar. Tegelijk warmen steden in het binnenland, zoals Madrid, Zaragoza, Sevilla en Córdoba, extra op door de isla de calor (hitte-eiland). Door dichte bebouwing, asfalt en te weinig groen ligt de temperatuur in het stadscentrum soms 5 tot 7 graden hoger dan op het omliggende platteland.

Appartementen veranderen daardoor in ovens. Dat treft vooral ouderen met beperkte mobiliteit, die wonen in slecht geïsoleerde huizen of in hoge, op het zuiden gelegen flats zonder airconditioning. Dat ouderen kwetsbaar zijn, bleek ook toen Spanje in mei 2026 een recordaantal van 101 hittedoden registreerde, vooral oudere vrouwen in het noorden.

Wie loopt het meeste gevaar?

De gids schetst een duidelijk risicoprofiel: een vrouw ouder dan 75, die alleen woont, chronisch ziek is, veel medicijnen slikt en geen goede koeling in huis heeft. Het lichaam van ouderen reguleert warmte slechter. Ze zweten tot 30 procent minder en voelen vaak geen dorst meer, waardoor ze ernstig kunnen uitdrogen zonder het te merken. Dat risico neemt nog toe tijdens tropische nachten, waarin het kwik ook ’s nachts niet daalt.

Medicijngebruik vergroot het gevaar. Plaspillen versnellen de uitdroging, terwijl bètablokkers en bloeddrukverlagers de warmteafvoer verstoren. De gids stelt voor dat artsen en apothekers de medicatie van risicopatiënten tijdelijk aanpassen tijdens hete periodes. Ook eenzaamheid en energiearmoede spelen mee: wie alleen woont, heeft niemand die de eerste signalen van een hitteberoerte opmerkt, zoals verwardheid of het uitblijven van zweet. Dat vertraagt een telefoontje naar het alarmnummer 112, dat een leven kan redden.

Wat moeten overheden en zorgcentra doen?

HelpAge vraagt gemeenten en sociale diensten om registers van kwetsbare bewoners aan te leggen. Zo weten zij bij een weeralarm precies wie ze moeten bellen of bezoeken. De stichting pleit ook voor een netwerk van refugios climáticos (klimaatschuilplaatsen): toegankelijke, duidelijk aangegeven ruimtes met water en rustplekken, met ruimere openingstijden tijdens hittegolven.

Voor verzorgingshuizen en dagcentra schrijft de gids strikte protocollen voor. Denk aan vaste koele ruimtes, een temperatuur tussen 24 en 26 graden in gemeenschappelijke ruimtes en slaapkamers, en een systeem van actieve hydratatie waarbij personeel elke één tot twee uur drinken aanbiedt. Bij hoogrisicobewoners meet het personeel om de twee tot vier uur de vitale functies.

Het gevaar stopt niet zodra de temperatuur daalt. Veel sterfgevallen vallen in de dagen ná de piek, wanneer de schade aan de organen zich opstapelt. De gids waarschuwt daarom dat het toezicht actief moet blijven, ook nadat het weeralarm voorbij is.

Voor Nederlanders en Belgen die in Spanje wonen of de zomer er doorbrengen, is de boodschap helder. De hitte begint steeds vroeger, terwijl de zomer officieel pas op 21 juni start. Wie ouder is of een kwetsbare gezondheid heeft, doet er goed aan extra voorzichtig te zijn. De hitte eist trouwens niet alleen onder ouderen slachtoffers, want ook op de Spaanse werkvloer raakt extreme hitte miljoenen mensen.