Airconditioning heeft in Spanje dit jaar al meer dan duizend levens gered, blijkt uit veertig jaar aan gezondheidsdata. Ondanks steeds hogere temperaturen daalt het aandeel hittedoden er opvallend genoeg.

Onderzoekers van ISGlobal, het instituut voor wereldwijde gezondheid in Barcelona dat wordt gesteund door de Fundación la Caixa, analyseerden de dagelijkse sterftecijfers en weersomstandigheden van 48 Spaanse provincies tussen januari 1980 en december 2018. Het team, geleid door Hicham Achebak en gecoördineerd door Joan Ballester, koppelde die cijfers aan veertien factoren zoals inkomen, opleiding en woonomstandigheden.

De uitkomst is verrassend. De gemiddelde jaartemperatuur in Spanje stijgt met 0,36 graden per decennium, in de zomer zelfs met 0,40 graden. Toch daalt de sterfte door hitte al jaren, in verhouding tot de bevolking. Het wetenschapsmagazine Quo, onderdeel van de Spaanse nieuwswebsite eldiario.es, bericht dat vooral de opkomst van aire acondicionado (airconditioning) in Spaanse huishoudens hiervoor verantwoordelijk is.

Spanje op plek twee in Europese airco-race, alleen Italië verbruikt meer

Hoe kan het dat er minder mensen sterven door hitte, terwijl het warmer wordt?

Volgens het ministerie van Volksgezondheid piekte 2025 juist qua hittesterfte: het bewakingssysteem MoMo (systeem voor dagelijkse sterftemonitoring) telde 3.832 sterfgevallen, bijna dubbel zoveel als een jaar eerder. Toch wijst de langetermijndata van ISGlobal op een andere trend. Kijk je naar veertig jaar in plaats van naar één zomer, dan zie je dat Spanjaarden gemiddeld steeds beter bestand zijn tegen extreme temperaturen. Datzelfde geldt overigens voor kou: ook daar daalt de relatieve sterfte, al drukt de vergrijzing dat cijfer enigszins omhoog, omdat ouderen kwetsbaarder zijn voor hittegolven én voor kou.

Welke rol speelt airconditioning precies?

De cijfers zijn concreet. De toename van airco’s in Spaanse woningen verklaart tussen eind jaren tachtig en begin jaren 2010 zo’n 28,6 procent van de daling in hittesterfte, en zelfs 31,5 procent van de afname bij extreme hitte. Verwarming deed voor de kou een vergelijkbaar werk: goed voor 38,3 procent van de daling in koudesterfte en 50,8 procent bij extreme kou. De onderzoekers concluderen dat welvaart, en dus het kunnen klimatiseren van je huis, meer verklaart dan concrete maatregelen zoals hitteplannen. Dat verklaring sluit aan bij eerdere berichtgeving dat Spanje inmiddels na Italië het meeste stroomverbruikt aan koeling in de hele EU.

Is airconditioning dan de oplossing voor alles?

Niet helemaal. De onderzoekers signaleren twee problemen. Ten eerste is koeling niet voor iedereen betaalbaar: in sommige provincies blijft een airco voor veel huishoudens een luxeartikel, precies op het moment dat ze het hardst nodig hebben. Ten tweede kost massaal koelen veel energie, en die energie wordt niet altijd duurzaam opgewekt. Zo kan de oplossing tegen hitte diezelfde hitte deels weer aanwakkeren. De onderzoekers pleiten daarom voor aanvullende maatregelen, zoals meer groen en water in steden om de temperatuur natuurlijk te verlagen.

Belangrijk is ook dat het om een observationele studie gaat. Die toont sterke verbanden aan op basis van een enorme hoeveelheid data, maar bewijst geen keihard oorzakelijk verband zoals een experiment dat zou doen.

Wat betekent dit voor Nederlanders en Belgen die in Spanje wonen?

Wie een woning heeft in Spanje, een appartement huurt of erover denkt te emigreren, botst vroeg of laat op de praktische kant van dit verhaal. Een airco ophangen mag namelijk niet zomaar: voor een buitenunit aan de gevel is doorgaans toestemming van de vereniging van eigenaren vereist. En voor wie in Spanje werkt of personeel in dienst heeft, gelden intussen ook wettelijke temperatuurgrenzen: in kantoren mag het binnen niet warmer worden dan 27 graden. De boodschap van het onderzoek is voor expats en vakantiegangers dan ook dubbel. Een airco is geen overbodige luxe meer in het steeds warmere Spanje, maar de rekening en de regels die erbij horen, verdienen wel aandacht voordat de zomer toeslaat.