Ruim de helft van het onderzochte Spaanse grondgebied kampt met bodemdegradatie in droge omstandigheden, zo blijkt uit een nieuwe evaluatie van de Europese Commissie. Daarmee gaat Spanje de EU-lijst aan, ver voor Cyprus en Griekenland.

Het Centro Común de Investigación (Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek) van de Europese Commissie bracht deze week een nieuwe verwoestijningskaart naar buiten. Daaruit blijkt dat 53 procent van het onderzochte Spaanse grondgebied te maken heeft met bodemdegradatie in combinatie met droogte. Geen enkel ander EU-land scoort hoger.

Cyprus volgt op afstand met 45 procent, Griekenland met 36 procent. De onderzoekers benadrukken dat dit niet betekent dat meer dan de helft van Spanje in zand is veranderd. Verwoestijning is een proces waarbij de bodem geleidelijk kwaliteit, vruchtbaarheid en waterbergend vermogen verliest, niet noodzakelijk het ontstaan van een letterlijke woestijn.

Het Spaanse nieuwsmedium Estrella Digital meldde als eerste over het rapport, dat is opgesteld door onderzoekers van de Europese Commissie op basis van kaarten met een resolutie van honderd meter, verspreid over alle 27 lidstaten.

Wat betekent een verwoestijnde bodem eigenlijk?

Verwoestijning ontstaat wanneer een droge zone bovendien te maken krijgt met aanhoudende bodemschade. Uitblijvende regen, hoge temperaturen, verlies van vegetatie, erosie, natuurbranden en intensief landgebruik spelen daarbij allemaal een rol, vaak in combinatie met elkaar.

Wanneer dit proces voortschrijdt, produceert de grond minder voedsel, houdt hij minder water vast en herstelt hij moeizamer na een droogteperiode of brand. Ook het risico op erosie, biodiversiteitsverlies en leegloop van het platteland neemt toe. Voor wie in Spanje woont of er land bezit, is dat geen abstract gegeven: het raakt direct aan watervoorziening, tuinbesproeiing en de waarde van agrarische grond.

Bijna 530.000 vierkante kilometer aangetast in de hele EU

Volgens het rapport beslaan droge zones ongeveer 611.000 vierkante kilometer van de Europese Unie, zo’n 15 procent van het onderzochte grondgebied. Daarvan vertoont circa 530.000 vierkante kilometer daadwerkelijk verwoestijningskenmerken, ongeveer 12 procent van het totale Europese studiegebied. Het probleem raakt naar schatting 42 miljoen mensen, vooral in het zuiden en zuidoosten van het continent.

Dat Spanje bovenaan staat, verrast eigenlijk niemand die de klimaatcijfers van de laatste jaren volgt. Uit eerder onderzoek bleek al dat bijna de helft van Spanje kampt met ernstige achteruitgang van bodem en natuur, met percentages die in de droogste zones zelfs boven de 60 procent uitkomen.

Waarom juist het zuiden van Europa zo kwetsbaar is

De onderzoekers wijzen op een simpele combinatie: hoge temperaturen, lange periodes zonder regen en bodems die al tekenen van slijtage vertonen. Zuid-Europa combineert deze factoren op een manier die noordelijkere landen simpelweg niet kennen.

Dat sluit aan bij wat Spaanse meteorologen al langer signaleren. Recente analyses laten zien dat Spanje structureel minder regen krijgt dan dertig jaar geleden, met de sterkste dalingen precies in de gebieden waar de verwoestijning nu het hardst toeslaat. Ook dit jaar bevestigde de trend zich: Spanje beleefde het warmste eerste halfjaar sinds het begin van de metingen in 1961, met juni als bijna-record.

Meer dan een miljoen vierkante kilometer loopt risico tot 2040

Het rapport kijkt ook vooruit. De projecties wijzen op iets meer dan een miljoen vierkante kilometer EU-grondgebied met een verhoogd verwoestijningsrisico tussen 2021 en 2040. Dat betekent niet dat al die gebieden daadwerkelijk zullen verwoestijnen, wel dat ze kwetsbaarder worden als temperaturen verder stijgen, regenval afneemt of de bodem blijft verslechteren. Opvallend genoeg liggen sommige van deze risicozones buiten de mediterrane regio’s die van oudsher als meest kwetsbaar gelden.

Klimaatverandering versterkt dit risico op meerdere fronten tegelijk. Zo bleek uit onderzoek van het internationale klimaatteam World Weather Attribution dat klimaatverandering de grootste aanjager was achter de verwoestende natuurbranden van vorige zomer in Spanje en Portugal, waarbij de omstandigheden veertig keer waarschijnlijker waren door de opwarming van de aarde.

Hoe is het onderzoek uitgevoerd?

De onderzoekers analyseerden drie hoofdaspecten: veranderingen in landgebruik en bodembedekking, het vermogen van de grond om vegetatie te produceren, en de algemene staat van het terrein. Die gegevens werden vervolgens vergeleken met de ariditeit van elke zone, kortweg de verhouding tussen de hoeveelheid regen die valt en het water dat verdampt door hitte.

Een gebied geldt pas als verwoestijnd wanneer het zowel bodemdegradatie vertoont als in een droog territorium ligt. De nieuwe methodologie moet voor het eerst een gemeenschappelijke meetstandaard bieden voor alle EU-landen, iets wat tot nu toe ontbrak door verschillen tussen nationale systemen.

Niet alleen een landschapsprobleem

De onderzoekers benadrukken dat het rapport bedoeld is om overheden te helpen bepalen waar actie het hardst nodig is, van vegetatiebeheer tot waterbeheer en erosiebestrijding. Toch blijft het beeld op korte termijn niet uitsluitend negatief. Na een nat voorjaar zaten de Spaanse stuwmeren dit jaar op hun hoogste niveau in jaren, al waarschuwden experts destijds al dat één nat seizoen de structurele problemen niet oplost.

Precies dat spanningsveld, tussen incidenteel herstel en een structureel verslechterende bodem, vat samen waar Spanje de komende jaren mee te maken krijgt. De cijfers uit het nieuwe rapport laten weinig ruimte voor twijfel over de richting waarin het land beweegt.