Ontdek de ziel van Spanje bij SpanjeLogie. Wij duiken in de psychologie achter de Spaanse cultuur, het expatleven en de mediterrane levensstijl. Begrijp de Spanjaard en jouw eigen ervaring in Spanje beter.

Het eerste jaar dat ik in Spanje woonde, had ik een afspraak met een aannemer om twee uur ’s middags. Hij verscheen niet. Om half vier belde hij me op, volkomen ontspannen, om te zeggen dat hij er over tien minuten zou zijn. Geen excuus. Geen verontschuldiging. Alsof twee uur altijd half vier had betekend.

Dat is het moment waarop veel Noord-Europeanen koken van frustratie. En eerlijk, ik ook. Maar wat ik toen nog niet begreep, was dat ik niet te maken had met onbetrouwbaarheid. Ik had te maken met een fundamenteel ander begrip van tijd, rust, en wat het betekent om een mens te zijn.

Wat is de siesta-mentaliteit?

De siesta zelf, dat klassieke middagdutje, is inmiddels grotendeels een mythe geworden. Uit onderzoek blijkt dat 60% van de Spanjaarden nooit een siësta houdt. De winkels zijn allang niet meer massaal gesloten tussen twee en vijf. In Madrid, Barcelona, Valencia loopt het leven gewoon door. Toch leeft de siesta-mentaliteit als cultureel concept springlevend voort, niet als een gewoonte van platgaan, maar als een houding ten opzichte van het bestaan.

Die houding zegt: het lichaam heeft recht op herstel. De geest heeft recht op stilte. En die rechten zijn niet ondergeschikt aan productiviteit.

Dat is een radicale opvatting in een wereld die presteert in uren en output meet in resultaten.

Waarom slaat die mentaliteit bij expats zo hard aan?

Als je vanuit Nederland of België naar Spanje verhuist, breng je een rugzak mee. In die rugzak zit de calvinistische opvatting dat rust verdiend moet worden. Je hebt pauze als je klaar bent. Je stopt als je lijst afgewerkt is. En die lijst is nooit afgewerkt, dus eigenlijk stop je nooit.

Spanje gooit die rugzak bij aankomst vriendelijk maar resoluut van je schouders.

Hier is de rust geen beloning. Hier is de rust een onderdeel van de structuur. De lange lunchpauze bestaat niet omdat de Spanjaard lui is; ze bestaat omdat de Spanjaard begrijpt dat een mens die eet gezelschap nodig heeft, geen beeldscherm. De sobremesa, het natafelen na de maaltijd, is geen tijdverspilling. Het is een investering in verbinding.

Veel expats vertellen me hetzelfde verhaal: de eerste maanden voel je je schuldig als je stopt. Je zou toch moeten werken? Iets regelen? Dingen doen? En dan, ergens in het tweede jaar, begin je te begrijpen dat die schuldgevoelens jou niet beschermen. Ze horen de baas die je jezelf bent geworden.

Is de siesta wetenschappelijk gezien eigenlijk zo goed als haar reputatie?

Hier wordt het interessant. Een Spaanse neuroloog benadrukt dat een korte siësta van ongeveer 20 minuten ideaal is om de nachtrust aan te vullen en stress te verminderen. Het geheugen verbetert. De concentratie neemt toe. In de volksmond heet dat een powernap; in Spanje is het gewoon logisch.

Maar, en dat is de nuance die de cultuurpsychologie interessant maakt: een dagelijkse siësta kan ook een signaal zijn van onderliggende slaap- of gezondheidsproblemen. Er is een grens tussen functionele rust en het compenseren voor wat je ’s nachts tekortkomt. De Spanjaard slaapt gemiddeld laat, gaat laat eten, gaat laat naar bed. Of dat systeem gezond is, hangt af van de persoon en de context.

Wat de wetenschap ook zegt: regelmatig een lang dutje doen houdt verband met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten. Elke keer dat je ontwaakt, ervaart je lichaam namelijk een soort stressreactie, een herstart van het cardiovasculaire systeem. De siesta-mentaliteit werkt dus het beste als filosofie, niet per se als dagelijkse slaapstrategie.

Wat doet de siesta-mentaliteit met je identiteit als expat?

Hier komt de psychologie om de hoek kijken. Want wat je relatie met rust is, zegt veel over wie je bent. En als Spanje je uitnodigt om te stoppen, confronteert het je tegelijkertijd met alles wat je hebt geleerd over je eigen waarde.

Ben je iemand die alleen waarde heeft als je produceert? Ben je pas de moeite waard als je bezet bent?

Spanje vraagt dat heel direct, al lijkt het daar helemaal niet op. Het vraagt het via een gesloten bar op een maandagmiddag. Via een vriend die een uur te laat verschijnt, maar drie uur blijft. Via een lunch die twee uur duurt en waarbij niemand op zijn telefoon kijkt.

Voor veel expats is dat bevrijdend. Voor anderen is het destabiliserend. Ik ken mensen die na vijf jaar nog steeds moeite hebben met de ongestructureerde middag. Ze weten intellectueel dat het oké is, maar hun lichaam trilt van ongemak als de agenda leeg is.

Dat is geen persoonlijk falen. Dat is de culturele programmering die jarenlang heeft gezegd: stilstand is achteruitgang.

Hoe zit de Spanjaard zelf eigenlijk in elkaar op dit punt?

De Spanjaard is geen heilige van het niets-doen. Integendeel: Spanjaarden werken hard, werken laat en gaan zelden vroeg naar huis. Het is een misverstand dat de siesta-mentaliteit gelijkstaat aan luiheid. Wat anders is, is de manier waarop werk en leven door elkaar vloeien in plaats van streng van elkaar gescheiden te zijn.

Een Spaanse collega kan je om negen uur ’s avonds een zakelijk appje sturen en tegelijkertijd volstrekt normaal vinden dat jullie de volgende dag uitgebreid lunchen met de kinderen erbij. Die grenzen zijn poreuzer. Dat voelt voor Noord-Europeanen soms als chaos, maar het is eerder een ander soort orde.

De Spanjaard haalt zijn energie niet uit efficiëntie. Hij haalt zijn energie uit verbinding, uit ritme, uit de zekerheid dat er altijd een volgende maaltijd komt waar je samen voor gaat zitten.

Wat kun je als expat leren van de siesta-mentaliteit zonder jezelf te verliezen?

Je hoeft geen middagdutje te doen. Je hoeft geen twee uur te lunchen als je agenda dat niet toelaat. Maar de siesta-mentaliteit als filosofie heeft iets te bieden dat verder gaat dan een slaapgewoonte.

Het biedt het idee dat je geen toestemming nodig hebt om te stoppen. Dat rust geen luxe is, maar onderhoud. Dat aanwezig zijn aan tafel, echt aanwezig, een daad van respect is, voor jezelf en voor de ander.

Als je met een Spanjaard luncht en je legt je telefoon weg, als je niet vraagt om de rekening voordat de koffie koud is, als je een half uur langer blijft dan gepland omdat het gesprek lekker loopt, dan doe je iets wat in veel Noord-Europese culturen onderschat wordt: je geeft de ander het signaal dat hij jouw tijd waard is.

Dat is geen siesta. Dat is gewoon Spanje begrijpen.

En misschien is dat het mooiste cadeau dat de siesta-mentaliteit je geeft: niet de slaap, maar de toestemming om even helemaal mens te zijn, zonder agenda, zonder output, zonder het gevoel dat je ergens beter mee bezig zou moeten zijn.

Of is het cadeau eigenlijk de spiegel die het je voorhoudt, en de vraag wat er achter jouw drukte schuilgaat?