Bijna alle grote bosbranden die Spanje deze zomer teisteren, van Ávila tot Castellón, blijken door menselijk handelen te zijn ontstaan. Slechts een klein deel gaat terug op natuurlijke oorzaken zoals blikseminslag. Maar geloof niet zomaar alles wat op social media verschijnt, want er is veel nepnieuws.

Bij Burgohondo in de provincie Ávila (Avila) hield een man tegen een uitdrukkelijk verbod in dagenlang verboden zware landbouwmachines in, waardoor vonken de grootste brand uit de Spaanse geschiedenis veroorzaakten. In Madrid vloog een auto in brand langs de vluchtstrook van de M-501, waarna de vlammen door aanhoudende droogte en harde wind direct oversloegen naar het omliggende bos. En bij Castellón sluiten autoriteiten een natuurlijke oorzaak zoals bliksem inmiddels expliciet uit, en richt het onderzoek zich op menselijk handelen of mogelijke opzet.

Deze drie branden illustreren een patroon dat elk seizoen terugkeert. De Spaanse Guardia Civil en verschillende ministeries publiceren al jaren cijfers die er weinig onduidelijk over laten: het overgrote deel van de bosbranden in Spanje is mensenwerk, niet natuur.

Hoeveel procent van de branden is door mensen veroorzaakt?

Cijfers van het Spaanse ministerie voor Ecologische Transitie en van natuurorganisaties als WWF wijzen consequent naar hetzelfde beeld: tussen de 90 en 96 procent van alle bosbranden in Spanje heeft een menselijke oorsprong. Daarvan is ongeveer de helft tot ruim de helft opzettelijk aangestoken, terwijl de rest voortkomt uit nalatigheid: een weggegooide sigaret, een verkeerd geplaatste barbecue, vonken van landbouwmachines of een slecht onderhouden elektriciteitskabel.

Slechts een klein percentage, doorgaans niet meer dan 5 tot 10 procent, gaat terug op natuurlijke oorzaken zoals bliksem. Opvallend genoeg speelt de bliksem wel een grotere rol bij de allergrootste branden: bij vuurhaarden van meer dan 10.000 hectare is bliksem sinds 1968 verantwoordelijk voor zo’n 37 procent van de gevallen, terwijl dat aandeel bij het totaal aantal branden veel kleiner is.

Wat ging er mis bij de dodelijke brand in Almería?

De brand bij Los Gallardos, die in juli aan 13 mensen het leven kostte, is een schoolvoorbeeld van nalatigheid. Onderzoekers stelden vast dat een houten elektriciteitspaal omviel bij een sinds 2009 gesloten restaurant. De kabel raakte de vangrail van de weg, waarna een vonk het vuur veroorzaakte dat zich door extreme wind en hitte razendsnel verspreidde. Het is inmiddels de op één na dodelijkste bosbrand ooit in Andalusië.

Wat gebeurt er precies in Ávila, Madrid en Castellón?

Bij Burgohondo bevestigde onderzoek van het Servicio de Protección de la Naturaleza (natuurbeschermingsdienst van de Guardia Civil) dat een arbeider ondanks een geldend verbod dagenlang zware machines gebruikte om paden aan te leggen, ondanks het extreme brandrisico door hitte. Twee mensen worden vervolgd.

In San Martín de Valdeiglesias (Madrid) sloeg een brandende auto langs de M-501 over naar het bos en groeide uit tot een van de fronten die samen met de brand bij Ávila duizenden hectares verwoestten.

Bij Castellón noemde de vertegenwoordiger van de Spaanse regering het uitdrukkelijk onwaarschijnlijk dat het vuur bij Vall d’Uixó een natuurlijke oorzaak had, terwijl agenten van de Guardia Civil getuigen ondervragen.

Klopt het dat de brandweer zelf branden aansticht?

Rond elk bosbrandseizoen duiken op sociale media beelden op van brandweerlieden die zelf vuur aansteken, met de suggestie dat de overheid de branden zelf veroorzaakt. Dat is een hardnekkig fabeltje. Wat op die video’s te zien is, heet fuego técnico (technisch vuur): een bewuste, gecontroleerde tactiek waarbij hulpdiensten verderop een verdedigingslinie in brand steken om zo een cortafuegos (brandgang) te verbreden en de vlammenzee de wind uit de zeilen te nemen. Ook de bewering dat natuuractivisten achter de golf van branden zitten, mist iedere onderbouwing. Geloof dus niet alles wat op Facebook of andere platforms verschijnt: controleer de bron voordat je zoiets zelf deelt of doorstuurt.

Welke rol speelt klimaatverandering?

Ondanks wat klimaatontkenners beweren, wijzen wetenschappers al jaren op een heldere trend: Spanje wordt structureel warmer en droger, en dat werkt door in elke brand die uitbreekt. De gemiddelde temperatuur in het land steeg de afgelopen decennia sneller dan het Europese gemiddelde, terwijl regenperiodes korter en onvoorspelbaarder worden. Vegetatie droogt daardoor eerder in het seizoen uit en blijft dat langer, waardoor de zogeheten ventana de riesgo (risicovenster) voor bosbranden elk jaar breder wordt. Een vonk die tien jaar geleden misschien uitdoofde in vochtige struiken, ontmoet nu kurkdroog materiaal dat als lont werkt. Dat verklaart ook waarom uitgerekend nu, met records op het gebied van hitte en droogte, ook het aantal zogeheten incendios de sexta generación (branden van de zesde generatie) toeneemt: vuurzeeën die zo heet en snel worden dat ze hun eigen weer creëren, met pyrocumuluswolken en onvoorspelbaar gedrag, waartegen geen blusvliegtuig meer opgewassen is. De mens steekt de vonk, maar het klimaat bepaalt in toenemende mate hoe die vonk uitgroeit tot een ramp van deze omvang.

Klopt het dat de Agenda 2030 achter de bosbranden zit?

Nee, en dit is een van de hardnekkigste nepberichten die elk bosbrandseizoen weer opduikt. Op sociale media circuleert het verhaal dat de Agenda 2030 van de Verenigde Naties, of “Europese regelgeving”, eigenaren en boeren zou verbieden hun grond te onderhouden, zodat er expres brandbaar struikgewas blijft liggen. Dat is feitelijk onjuist. De Agenda 2030 is geen wet die concrete regels oplegt aan bosbeheer, maar een verzameling duurzaamheidsdoelen zonder juridische bindende kracht op dit gebied.

De Spaanse Ley de Montes (bosbeheerwet) uit 2003, ingevoerd door de toenmalige PP-regering, doet bovendien het tegenovergestelde van wat het nepnieuws beweert: ze verplicht de autonome regio’s juist om preventieplannen op te stellen, inclusief snoeiwerk, het opruimen van resten en de aanleg van cortafuegos (brandgangen). Eigenaren die hun terrein niet onderhouden, kunnen daar zelfs door gemeentes op worden aangesproken of het werk laten overnemen.

Ook het verwante verhaal dat gronden na een brand versneld zouden worden herbestemd voor bouwprojecten, mist elke basis: de wet verbiedt herbestemming van verbrande grond tot dertig jaar na de brand, met een uitzondering enkel bij zwaarwegend openbaar belang, die sinds de invoering ervan nog niet is toegepast. Wie deze verhalen tegenkomt, doet er goed aan ze niet klakkeloos te geloven of te delen.

Speelt regionaal beleid van PP en Vox een rol bij de omvang van de branden?

Dit is een van de meest omstreden thema’s in het huidige debat, en de meningen lopen sterk uiteen. Critici, waaronder de PSOE-regering en verschillende vakbonden van bosbrandweerlieden, wijzen erop dat uitgerekend de zwaarst getroffen regio’s dit seizoen, Castilla y León (Castilië en León), Madrid en de Comunidad Valenciana (regio Valencia), al jaren onder PP- of PP-Vox-bestuur staan. Zij verwijzen naar concrete cijfers: Castilla y León zou zijn budget voor brandpreventie in dertien jaar tijd fors hebben teruggebracht en had vorig jaar op 1 juni nog geen helft van het beschikbare bedrag voor blussen en preventie daadwerkelijk uitgegeven, terwijl in de regio Valencia een bezuiniging van negen procent op directe brandpreventie en 38 procent op klimaatbeleid zou zijn doorgevoerd. Ook wijzen zij op een langlopende staking van bosbrandweerlieden in Madrid en uitspraken van de Castiliaans-Leonese premier Alfonso Fernández Mañueco, die investeringen in preventie ooit relativeerde door te stellen dat bosbranden nu eenmaal “cyclisch” zijn en het weer “onvoorspelbaar”.

De regionale PP-besturen bestrijden dat beeld. Zij wijzen erop dat Castilla y León juist tot de regio’s behoort die het meest per hectare in bosbrandbestrijding investeren, met een budget van ruim 222 miljoen euro voor 2026, en dat ook de regio Valencia met bijna 300 miljoen euro landelijk koploper is in absolute uitgaven (op papier). Vox-parlementariërs in Castilla y León hebben overigens zelf ook kritiek geuit op het uitvoeringstempo van het eigen regionale bosbrandbudget. Het is dus geen eenduidig verhaal van “meer of minder geld”, maar een politiek geladen debat waarin uitvoering, timing en prioriteiten minstens zo omstreden zijn als de totale bedragen zelf.

Wat betekent dat als je in Spanje woont?

Voor wie in Spanje woont of er op vakantie is, betekent dit vooral waakzaamheid. Volg bij rookontwikkeling altijd de instructies van de Guardia Civil of Protección Civil op, houd ramen en deuren dicht en bel bij gevaar 112. De kans dat een brand in jouw omgeving door onachtzaamheid ontstaat, is in Spanje nu eenmaal vele malen groter dan de kans op een natuurlijke oorzaak.

Dorpsbewoners in het Tiétar-dal grijpen inmiddels zelf in met tractoren en tuinslangen, omdat ze zich in de steek gelaten voelen door de trage opschaling van professionele hulp. Wie zich afvraagt waarom dit seizoen zo hard uit de hand loopt, leest de achtergrond in het artikel over de oorzaken achter de stijgende bosbrandcijfers. Een volledig overzicht van alle grote branden die dit weekend woedden, laat zien hoe wijdverspreid het probleem inmiddels is. Bij Los Gallardos liep het dodental uiteindelijk op tot 13, met drie Belgische slachtoffers onder hen. En het achtergrondverhaal over waarom de brandweer zelf bewust vuur aansteekt, legt precies uit hoe die veelbesproken beelden moeten worden geïnterpreteerd.